Kreta, ishulli magjepës i Mesdheut. Shumë pak e njohin historinë e saj islame. Në mesin tonë ka prej atyre që nuk e dinë as tragjedinë dhe dëbimin masiv të muslimanëve kretanë (autoktonë vendas të kthyer në muslimanë) para një shekulli. Kjo tragjedi nuk është aspak më e vogël se tragjedia çame.
Te muslimanët e hershëm arabë ishulli është njohur me emrin “Ekritish” (أَقريطِش) ose “Ikritish”. Sipas Jakut Hameviut të dy artikulimet janë të njohura.
Po çfarë lidhje ka islami me Kretën? Në fakt islami ka një histori të gjatë në Kretë. Përpjekjet e muslimanëve për marrjen e ishullit janë të hershme, që në kohën e sahabëve. Përpjekjet e para zënë fill që në mesin e shekullit të parë të hixhretit, gjatë sundimit të Muaviut. Përpjekjet kanë vazhduar edhe në fund të shekullit të parë dhe të dytë, përkatësisht gjatë kalifatit të Velid ibën Abdulmelikut dhe kalifatit të Harun Rashidit.
Jakut Hameviu në “Enciklopedinë e Vendeve” thotë: “Ahmed ibën Jahja ka thënë: “Xhunada ibën Ebu Umeja e ka sulmuar Ekritishin (Kretën) pas çlirimit të ishullit të Ervadit (Rodosi i sotëm) në vitin 54 h., në periudhën e Muavijes. Në kohën e Velidit u çlirua një pjesë e saj por më pas e humbën. Më pas e sulmoi Hamid ibn Majuf Hamdaniu në kohën e kalifatit të Rashidit dhe çliroi disa pjesë të saj”.
Në shekullin e tretë të hixhretit, në vitin 212h/827 e.s., një flotë andaluziane, me një numër të konsiderueshëm anijesh dhe luftëtarësh, zbarkojnë në Kretë. Disa burime flasin për rreth 10.000 persona. Ishin disa kryengritës të dëbuar nga Andaluzia pas një kryengritje të dështuar kundër emirit të Kordovës Hakem ibën Hishamit. Mukriu thotë: “Mes Hakemit dhe banorëve të Rabedit në Kordovë ndodhën përleshjet e njohura; sepse ai ishte zhytur në epshe, prandaj dijetarë dhe të devotshëm, si puna e Jahja ibën Jahja Lejthiut, nxënësit të Malikut dhe një nga transmetuesit e Muvatës dhe Talut Fakihut, u mblodhën në Kordovë. U kryengritën, e shkarkuan dhe më pas emëruan një të afërm të Hekemit. Kryengritësit ishin të përqëndruar në mëhallën e Rabedit e cila ishte afër pallatit të tij. Hakemi i luftoi me ashpërsi, i theu dhe ata u shpërndanë, pasi u rrënoi shtëpitë dhe xhamitë, ca në Fez të Marokut dhe ca në Aleksandri”. Shiko librin e Mukriut “Nefhut tiib” 1/339.
Nga ky grup andaluzianësh u formuan flotat e para të cilat arritën në ishull në vitin 212h/827 e.s. Ata u ndimuan kryesisht nga sundimtari abasit i Aleksandrisë; Abdullah ibën Tahiri, i cili u dha anije dhe i përgatiti për në Kretë.
Komandant i tyre ishte Ebu Hafsi. Në burimet bizantine njihet si Apokapso. Ebu Hafsi ishte një luftëtar dhe komandant i zoti. Ibën Halduni në historikun e njohur të tij thotë: “Zgjodhën për prijës Ebu Hafsin, Umer ibën Shuajb Balutiun, njihet edhe si Ebu Fajdi, nga fshati Metruh i krahinës së Belutit, pranë Kordovës. Në atë kohë në Egjipt sundonte Abdullah ibën Tahiri i cili i priti me ushtri dhe i rrethoi në Aleksandri, mirëpo ata bënë me të një pakt dhe ai i përgatiti për në Kretë të cilën e banuan. Emir i tyre ishte Ebu Hafs Balutiu dhe pushteti i dinastisë së tij zgjati për 140 vjet”. Historiku i Ibën Haldunit, 4/270.
Emirati i Kretës i takonte Kalifatit Abasit, por de facto ishte i pavarur në politikat dhe zgjedhjen e sundimtarëve. Ai ishte një shtet i mirëfilltë dhe i mirëorganizuar. Kishte sistemin e tij monetar dhe prerje të pavarura të monedhave.
Një nga faktorët që ndihmoi muslimanët për marrjen e ishullit ishin edhe plasaritjet e thella mes të krishterëve kretianë, të cilët ishin të sektit kaldean, dhe Perandorisë Bizantine. Vuajtjet e kretianëve kishin zgjatur tepër përballë politikave diskriminuese të Bizantit. Para një realiteti të tillë muslimanët nuk hasën shumë vështirësi nga banorët vendas dhe lufta mbaroi shumë shpejt me dëbimin e legjioneve bizantine në ishull.
Muslimanët themeluan në Kretë disa qytete. Më kryesori ishte qyteti i Khandekut (Heraklioni i sotëm), i cili njëkohësisht ishte edhe kryeqyteti i emiratit. Më pas qyteti u njoh si Kandeksi dhe në periudhën osmane emri u shkurtua në Kandia. Sherif Idrisiu gjatë përshkrimit të ishullit thotë: “Ishulli i Ikritishit (Kretës) është i madh dhe në të gjendet qyteti i Handekut dhe qyteti i Rabedulxhubnit. Ishulli ka ar, pemë, fruta dhe është i njohur për djathin e tij që eksportohet në të gjithë botën dhe askund s’ka si ai . . .”. Shiko librin e Idrisiut “Nuz’hatul mushtak”, 4/635.
Kandia ishte një qytet i madh i themeluar nga andaluzianët. Ai ishte port d


