Nga Kristjan Pashollari29 Tet 2021 2.1k
Të tjera

Përhapja e Islamit në Bosnjë dhe Hercegovinë

1. Shqyrtime hyrëse

Edhe në Bosnjë dhe Hercegovinë, sikurse edhe në trojet shqiptare, përhapja e fesë islame te banorët vendorë edhe më tutje konsiderohet si njëri ndër fenomenet ende të pashpjeguara. Por, në anën tjetër, është e padiskutueshme se Islami, me kalimin e kohës, solli deri te njëfarë identiteti specifik boshnjako-musliman, i cili do ta merr trajtën përfundimtare në kombin boshnjak. Krahas disa studimeve serioze në këtë rrafsh, të cilat edhe do të theksohen në këtë shkrim, këtë temë e kanë përcjellë edhe shumë teza të ngatërruara me mite e legjenda dhe përplot paragjykime ideologjike. Pra, ekzistojnë kryesisht du kampe mendimesh: ai musliman dhe ai jomusliman.
Kampi musliman procesin e përhapjes së Islamit e ka paraqitur në formë idilike, të mirëqenies, humanitetit, progresit, i cili paraqiste një ndodhi të madhe, sepse ndodhi pa presion, pa dhunë fizike apo psikike dhe paraqet një mëshirë, bekim nga ana e Krijuesit. Ky mendim edhe pse në parim i drejtë, megjithatë është paksa i idealizuar, jashtë reaalitetit jetësor historik.
Kampi jomusliman, kryesisht kristian, apo i ndikuar nga fryma kristiane, procesin e pranimit të Islamit në Bosnjë dhe Hercegovinë e sheh ndryshe, si një të keqe, e sheh jashtë qytetërimit evropian, diç e pakuptueshme, madje degraduese dhe fatkeqe për popullin.
Duhet theksuar se në shqyrtimet e deritashme, jo të vogla, kanë lëshuar shtrat sidomos disa mite: dhuna si mjet për përhapjen e fesë Islame, Islamin kryesisht e kanë pranuar heretikët boshnjakë, Islamin e kanë pranuar prijësit politikë dhe ekonomik të vendit, me qëllim që t’i ruajnë privilegjet e fituara me herët. Këto teza, për fat të keq, janë të pranishme tërësisht edhe në raportet ndërfetare e ndërnacionale, edhe në librat shkollorë, edhe kudo tjetër dhe në formë institucionale.(1) Edhe pse librat e tillë nuk mund ta përballojnë kritikën shkencore, megjithatë librat e tillë po depërtojnë në çdo pore të jetës: nëpërmjet televizionit, shtypit, internetit, debateve etj.

2. Bogumilët dhe feja islame

Tema e bogumilëve ende nuk është mbyllur. Ka shumë mendime, teza të ndryshme, që është vështirë të kënaqem të gjitha palët. Shkenca ende ka shumë pikëpyetje, kurse grupimet e ndryshme ideologjike, për shkak të interesave të ngushta, e ngatërrojnë këtë temë edhe më shumë. Nuk është e diskutueshme ekzistenca e bogumilëve në Bosnjë, por zhdukja apo tretja e tyre nga skena historike. Marrë në përgjithësi, si jeta e tyre ashtu edhe zhdukja e bogumilëve është ngushtë e lidhur me fatin e Bosnjës mesjetare.
Historianët thonë se gjendja e bogumilëve në shekullin XV u bë e paqëndrueshme. Kjo i detyronte shpesh ata të kërkonin ndihmë nga osmanlinjtë.(2) Mbreti dhe kisha boshnjake ishte e vrazhdë dhe kjo gjendje detyroi që shumë bogumilë të largohen në drejtime të ndryshme, kurse një pjesë e tyre të prangosur u vendosën në Perandorinë Romake. Megjithatë, një numër i popullsisë mbeti në vendin e tyre, e këtë e tregon edhe rasti i mëkëmbësit të qytetit të Bobovacit, kryeqytetit të mbretërisë boshnjake, i cili ishte bogumil dhe i cili ia dorëzoi osmanlinjve çelësat e qytetit. Duke ndjekur këtë shembull, brenda disa ditëve, sulltanit iu dorëzuan rreth shtatëdhjetë fortifikata e kështjella.(3)
Kjo sidomos ndodhi pas ardhjes së Sulltan Mehmed Fatihut të Dytë më 1463 në Bosnjë. Thuhet se rreth 36.000 banorë të Jajces e përqafuan Islamin. Me një rast, pas një kalimi grupor në Islam, Sulltani tha:”Ç’dëshironi, kërkoni nga unë!”, kurse ata kërkuan: “Le të blihen nga vendi ynë djelmoshat!” (të cilët në Stamboll do të edukohen e arsimohen për pozita të larta shtetërore e intelektuale). Lutja e tyre është pranuar kurse shumica e tyre janë pranuar dhe më vonë “kanë dalë me nderime të larta dhe pozita të larta, duke u parë të urtë dhe të ditur.”(4) Normalisht ka pasur edhe rezistencë, duke u shmangur e ikur në vende të papërshtatshme për depërtimin e ushtrisë osmane.(5)
Kundërshtarët kanë promovuar disa teza rreth pranimit të Islamit nga ana e popullsisë vendore. Njëra prej këtyre tezave ishte ligji për jeniçerët por kjo tezë edhe pse e pranishme në mesin e disa historianëve, megjithatë nuk mund ta kalojë testin e verifikimit dhe provave historike. Pranimi i Islamit nuk është çështje e interpretimit ideologjik, por i hulumtimeve dhe provave historike, sidomos i defterëve osmanë të kohës. Të dhëna të vlefshme ofrojnë edhe relatorët e ndryshëm katolikë. Por, teza se Islami u pranua shpejt nuk qëndron dhe kjo gjendje mund të përcillet më mirë nga defterët themelorë osmanë e jo të flitet arbitrarisht. Pranimi i Islamit nuk ndodhi as shpejt as me një veprim me shkopin magjik, dhe këtë e dëshmon dorëshkrimi nga viti 1724. Leximi i këtij dokumenti, që daton 250 vjet më vonë pas marrjes së Bosnjës, tregon të kaluarën mjaft qartë.(6)
Është indikative se bo