Propozimi për krijimin e një “Shteti Sovran të Urdhrit Bektashi” brenda Tiranës është paraqitur kryesisht si një nismë për promovimin e tolerancës, moderimit dhe bashkëjetesës fetare. Por ky përshkrim e zhvendos debatin nga pyetja themelore. Para se të jetë çështje e marrëdhënieve ndërfetare, ky është një projekt që prek territorin, sovranitetin, rendin kushtetues dhe vetë mënyrën se si është ndërtuar shteti shqiptar.
Qëndrimi kritik ndaj projektit nuk duhet të interpretohet si qëndrim kundër bektashinjve. Bektashizmi është pjesë e historisë fetare dhe kulturore të shqiptarëve, ndërsa Kryegjyshata Botërore në Tiranë meriton mbrojtje, zhvillim dhe njohje ndërkombëtare. Pikërisht për këtë arsye, çështja duhet trajtuar me seriozitet dhe jo të reduktohet në slogane politike apo në ndarje mes bashkësive fetare.
Pyetja që shtrohet nuk është nëse bektashinjtë meritojnë respekt. Kjo është e padiskutueshme. Pyetja është nëse një bashkësi fetare duhet të shndërrohet, me vendim politik të shtetit shqiptar, në një entitet sovran mbi një pjesë të territorit të Republikës së Shqipërisë.
Territori nuk është pronë e qeverisë
Neni 1 i Kushtetutës përcakton se “Republika e Shqipërisë është shtet unitar dhe i pandashëm”. Neni 2 vendos se sovraniteti i përket popullit, ndërsa neni 3 përfshin pavarësinë dhe tërësinë territoriale ndër themelet e shtetit dhe i ngarkon autoritetet publike me detyrimin për t’i respektuar e mbrojtur ato.
Këto dispozita nuk janë formalitete. Ato tregojnë se territori i vendit nuk është pronë politike e një qeverie, e një kryeministri apo e një shumice të përkohshme parlamentare. Qeveritë e administrojnë shtetin për një mandat të kufizuar; ato nuk e zotërojnë territorin që ta kalojnë nga juridiksioni shqiptar në një sovranitet tjetër me të njëjtën lehtësi me të cilën mund të japin një truall për përdorim ose të miratojnë një projekt zhvillimi.
Nëse territori ku ndodhet Kryegjyshata do të bëhej pjesë e një shteti tjetër, sado i vogël dhe simbolik të quhej ai, mbi atë hapësirë do të pushonte sovraniteti i plotë i Republikës së Shqipërisë. Për këtë arsye, pretendimi se mund të krijohet një shtet sovran “pa cenuar sovranitetin e Shqipërisë” përmban një kundërthënie juridike. Sovraniteti territorial është, në thelb, ushtrimi ekskluziv i autoritetit shtetëror mbi një territor të caktuar. Dy shtete nuk mund të kenë njëkohësisht sovranitet të plotë mbi të njëjtën hapësirë.
Kryeministri Edi Rama ka deklaruar se entiteti i propozuar do të ishte një shtet shpirtëror “pa mure, pa polici, pa ushtri, pa taksa”. Por nëse ai nuk do të kishte atributet, institucionet dhe përgjegjësitë thelbësore të një shteti, atëherë lind pyetja se përse nevojitet sovraniteti. Nëse, përkundrazi, do të kishte territor, shtetësi, qeverisje dhe marrëdhënie diplomatike, atëherë nuk kemi më vetëm një qendër shpirtërore, por një shtet të veçantë, me pasojat juridike që sjell ky status. Reuters
Një ligj i zakonshëm nuk mjafton
Në rendin kushtetues aktual, krijimi i një shteti sovran brenda territorit shqiptar nuk mund të bëhet me vendim qeverie ose me një ligj të zakonshëm. Ai do të prekte drejtpërdrejt karakterin unitar dhe të pandashëm të Republikës, tërësinë territoriale dhe sovranitetin e popullit.
Neni 177 kërkon që një ndryshim kushtetues të miratohet nga jo më pak se dy të tretat e të gjithë anëtarëve të Kuvendit. Kuvendi mund të vendosë që amendamenti të votohet me referendum, ndërsa referendumi bëhet i detyrueshëm nëse kërkohet nga një e pesta e deputetëve.
Megjithatë, plotësimi i numrit të votave nuk e shndërron automatikisht çdo projekt në një vendim të drejtë politikisht dhe të shëndoshë për shtetin. Kushtetuta nuk duhet të ndryshohet për të përshtatur një ide të shpallur nga pushteti ekzekutiv, pa një nevojë të provuar publike, pa konsultim të gjerë dhe pa analizuar pasojat afatgjata.
Juristët e së drejtës ndërkombëtare Kushtrim Istrefi dhe Luca Pasquet kanë vërejtur se krijimi i këtij entiteti do të prekte drejtpërdrejt pandashmërinë, integritetin territorial dhe karakterin unitar të Shqipërisë. Ata theksojnë gjithashtu se mbeten të paqarta mënyra e dhënies së pëlqimit nga Shqipëria, njohja ndërkombëtare, imuniteti i drejtuesve dhe përgjegjshmëria juridike e institucioneve të shtetit të propozuar. EJIL: Talk! – European Journal of International Law
Prandaj debati nuk mund të kufizohet te pyetja nëse dy të tretat e deputetëve mund të sigurohen. Çështja prek atë që në të drejtën kushtetuese quhet pushteti kushtetues i popullit: autoriteti nga i cili buron vetë shteti. Një ndryshim territorial me pasoja sovraniteti kërkon legjitimitet shumë më të gjerë se një marrëveshje mes forcave politike.
Krahasimi me Vatikanin nuk qëndron juridikisht
Vatikani paraqitet si modeli mbi të cilin mund të ndërtohet shteti i propozuar. Por ngjashmëria përfundon te fakti se të dyja do të ishin entitete të vogla me drejtim fetar.
Shteti i Qytetit të Vatikanit u krijua në vitin 1929 me Traktatet Laterane, pas një konflikti historik disadhjetëvjeçar ndërmjet Mbretërisë së Italisë dhe Selisë së Shenjtë. Selia e Shenjtë kishte pasur personalitet ndërkombëtar dhe marrëdhënie diplomatike për shekuj, kishte sunduar më parë mbi territore dhe vazhdoi të njihej si subjekt ndërkombëtar edhe pas humbjes së Shteteve Papnore.
Traktati i Lateranit ishte marrëveshje ndërmjet dy subjekteve që kishin status ndërkombëtar. Urdhri Bektashi, me gjithë rëndësinë e tij fetare, historike dhe ndërkombëtare, nuk ka ushtruar më parë sovranitet territorial dhe nuk gëzon statusin juridik ndërkombëtar që Selia e Shenjtë kishte përpara krijimit të Vatikanit.
Istrefi dhe Pasquet argumentojnë se një marrëveshje ndërmjet Shqipërisë dhe Urdhrit Bektashi nuk do të ishte traktat ndërkombëtar ndërmjet dy shteteve ekzistuese. Në këtë rast, shteti i ri do të prodhohej nga një vendim i njëanshëm i vetë Shqipërisë, e cila do të krijonte një subjekt të ri dhe do t’i kalonte atij pjesë të territorit të saj. Për këtë arsye, analogjia me Vatikanin është juridikisht e cunguar.
Sovraniteti nuk garantohet vetëm duke e shpallur
Një shtet nuk krijohet plotësisht vetëm sepse një parlament e quan të tillë. Sipas kritereve të përdorura në të drejtën ndërkombëtare, ai duhet të ketë territor, popullsi të qëndrueshme, qeverisje efektive dhe aftësi për të hyrë në marrëdhënie me shtetet e tjera.
Projekti i shpallur ngre paqartësi për të gjitha këto elemente. Kush do të ishin shtetasit e tij? Çfarë ligjesh do të zbatoheshin? A do të kishin drejtuesit imunitet shtetëror? Si do të trajtoheshin veprat penale, mosmarrëveshjet civile, pronat, tatimet, bankat, hyrja dhe dalja nga territori? Kush do të garantonte sigurinë dhe si do të vepronte policia shqiptare brenda tij?
Nëse të gjitha këto funksione do t’i kryente Shqipëria, sovraniteti i entitetit do të ishte kryesisht nominal. Nëse do t’i kryente vetë shteti i ri, atëherë do të krijohej realisht një juridiksion i huaj brenda Tiranës.
Njohja nga Shqipëria do të ishte vetëm fillimi. Çdo shtet tjetër do të vendoste vetë nëse do ta njihte. Pa njohje të mjaftueshme, entiteti mund të mbetej në një gjendje të paqartë: shtet sipas ligjit shqiptar, por jo domosdoshmërisht subjekt i pranuar gjerësisht në marrëdhëniet ndërkombëtare.
Barazia fetare nuk ruhet duke privilegjuar njërën palë
Vetëm pasi sqarohen problemet e territorit dhe sovranitetit vjen dimensioni fetar. Edhe në këtë plan, projekti ndeshet me një parim të qartë kushtetues.
Neni 10 përcakton se në Shqipëri nuk ka fe zyrtare, se shteti është asnjanës në çështjet e besimit dhe se njeh barazinë e bashkësive fetare. Ai garanton pavarësinë e tyre dhe mundësinë e bashkëpunimit me shtetin, por jo ngritjen e njërës bashkësi mbi të tjerat përmes sovranitetit territorial.
Dhënia e statusit shtetëror një bashkësie të vetme do të krijonte një dallim cilësor që nuk mund të krahasohet me autonominë e zakonshme fetare. Njëra bashkësi nuk do të ishte më vetëm institucion fetar shqiptar, por subjekt sovran, me mundësi për shtetësi, përfaqësim diplomatik dhe imunitete. Bashkësitë e tjera do të vazhdonin të ishin persona juridikë që veprojnë nën Kushtetutën dhe ligjet e Shqipërisë.
Studiuesit Arolda Elbasani dhe Kledian Myftari argumentojnë se ngritja e një bashkësie të veçantë në status sovran sfidon pikërisht mekanizmat institucionalë që kanë mbështetur bashkëjetesën fetare shqiptare: asnjanësinë e shtetit dhe trajtimin e barabartë të komuniteteve. Sipas tyre, favorizimi real ose i perceptuar mund të krijojë ndjenjë përjashtimi dhe të dobësojë besimin te shteti si arbitër i baraslarguar. Berkley Center, Georgetown University
Komuniteti Mysliman i Shqipërisë deklaroi pas shpalljes së nismës se nuk ishte zhvilluar konsultim me bashkësitë fetare dhe e cilësoi projektin si një precedent të rrezikshëm për të ardhmen e vendit. Në reagim theksohej se harmonia fetare është kontribut i përbashkët dhe jo pronë e një grupi të vetëm. Zëri i Amerikës
Kjo kritikë nuk duhet paraqitur si konflikt ndërmjet myslimanëve sunitë dhe bektashinjve. Nëse debati kthehet në garë ndërfetare, humbet thelbi: detyrimi i shtetit për të qëndruar i baraslarguar dhe për të mos krijuar hierarki juridike ndërmjet besimeve.
Toleranca shqiptare nuk ka nevojë për një shtet fetar
Argumenti se shteti i ri do të promovonte Islamin tolerant krijon një problem tjetër. Një qeveri laike nuk duhet të përzgjedhë një bashkësi si përfaqësuese të versionit të Islamit që ajo e quan më të pranueshëm. Shteti garanton lirinë e besimit; ai nuk ndërton identitete fetare dhe nuk përcakton se cili interpretim duhet të përfaqësojë myslimanët brenda apo jashtë vendit.
Shqipëria nuk e ka ndërtuar bashkëjetesën duke i dhënë sovranitet njërës fe. Ajo e ka ndërtuar duke i vendosur qytetarët nën të njëjtën Kushtetutë dhe duke njohur lirinë e secilit komunitet. Toleranca nuk forcohet kur një bashkësi veçohet nga shteti si “më e moderuar”, ndërsa të tjerat lihen përballë një krahasimi të nënkuptuar dhe të padrejtë.
Edhe qëllimi më i mirë nuk mjafton për të justifikuar një mjet juridik të gabuar. Promovimi ndërkombëtar i bektashizmit mund të realizohet pa krijuar një shtet të ri. Kryegjyshatës mund t’i sigurohen mbrojtje institucionale, autonomi administrative, zgjidhje e çështjeve të pronës, status i posaçëm kulturor dhe lehtësi për veprimtarinë ndërkombëtare. Ajo mund të mbështetet si qendër studimore, muzeale dhe dialogu, pa nxjerrë asnjë metër katror nga sovraniteti shqiptar.
Shqipërisë i duhet një debat shtetëror
Propozimi u bë i njohur fillimisht jashtë vendit dhe më pas iu paraqit publikut shqiptar. Për një projekt që prek themelet e shtetit, kjo mënyrë veprimi është e pamjaftueshme. Deri tani publikut nuk i është paraqitur një projekt i plotë me hartën e territorit, modelin kushtetues, rregullat e shtetësisë, burimet financiare, raportet me drejtësinë shqiptare dhe marrëveshjet e parashikuara për sigurinë e diplomacinë.
Pa këto të dhëna, shoqëria po ftohet të mbështesë një emërtim, jo një strukturë juridike të njohur.
Nuk mjafton të thuhet se gjithçka do të bëhet “sipas Kushtetutës”. Duhet shpjeguar se cilat nene do të ndryshohen, çfarë territori do të humbasë juridiksioni shqiptar, çfarë kompetencash do t’i kalojnë shtetit të ri dhe cilat pasoja do të lindin për shtetasit, pronat dhe institucionet e vendit.
Qëndrimi kundër krijimit të një shteti fetar brenda Shqipërisë nuk është kundërshtim i bektashizmit. Është mbrojtje e parimit se të gjitha bashkësitë fetare duhet të jetojnë të lira dhe të barabarta brenda të njëjtit shtet.
Kryegjyshata Botërore mund të jetë një qendër ndërkombëtare e respektuar pa u shndërruar në shtet. Shqipëria mund ta mbrojë trashëgiminë bektashiane pa cenuar pandashmërinë e territorit dhe pa krijuar privilegj sovran për një bashkësi të vetme.
Shteti shqiptar nuk e forcon harmoninë fetare duke ndarë sovranitetin sipas përkatësive fetare. E forcon atë duke zbatuar të njëjtën Kushtetutë, të njëjtin ligj dhe të njëjtin standard barazie për të gjithë. / Bota Islame
