Kur trajtohet jeta e Profetit Muhamed ﷺ, një nga çështjet më të debatueshme është mosha e bashkëshortes së tij, Aishes (r.a.), në kohën kur ata u martuan. Pretendimi se ajo ishte në një moshë shumë të re është përdorur në fushata denigruese kundër Profetit ﷺ.
Transmetimet sipas të cilave Aishja bint Ebu Bekr ishte 6 ose 7 vjeçe kur u fejua dhe 10 vjeçe kur u martua [1], kanë qenë faktori kryesor në formimin e pikëpamjes mbi moshën e saj në kohën e martesës. Gjithashtu, nuk duhet harruar se në përhapjen e këtij mendimi kanë ndikuar edhe faktorë të tjerë, si përhapja e praktikave të ngjashme në atë periudhë dhe bindja se zhvillimi fizik i fëmijëve përfundonte në një moshë më të hershme. Për këtë arsye, deri në kohët e fundit, kjo çështje nuk ishte kthyer në temë të debatit publik.
Orientalistët, të cilët, sipas autorit, nuk marrin parasysh kushtet historike në të cilat ka ndodhur një veprim dhe e studiojnë Islamin nga një këndvështrim i jashtëm, e kanë sjellë këtë çështje në qendër të diskutimeve.
Reagimet e botës myslimane ndaj kësaj qasjeje kanë qenë të ndryshme. Disa kanë këmbëngulur se mosha e përmendur më sipër është e saktë [2], ndërsa të tjerë mbështesin mendimin se Aishja ishte më e madhe [3].
Në këtë situatë, ku ruajtja e një qëndrimi të ekuilibruar nuk ka qenë gjithmonë e mundur, janë zhvilluar qasje të ndryshme si përgjigje ndaj pretendimeve të orientalistëve. Disa kanë zgjedhur t'i mohojnë transmetimet, ndërsa të tjerë kanë shpërfillur ekzistencën e interpretimeve alternative.
Para së gjithash, duhet të kuptojmë se çdo njeri është produkt i kohës në të cilën jeton dhe, për rrjedhojë, duhet të vlerësohet brenda kontekstit kulturor të asaj periudhe.
Çdo shoqëri ka vlera të caktuara që formësojnë zakonet e saj. Kur vlerësojmë një shoqëri, këto vlera duhet të merren parasysh. Përndryshe, nëse përpiqemi t'i gjykojmë ngjarjet historike sipas kushteve të sotme, rrezikojmë të arrijmë në përfundime të gabuara.
Dihet se në kohën e Profetit ﷺ vajzat martoheshin në moshë të hershme [4] dhe se diferenca e moshës ndërmjet bashkëshortëve nuk konsiderohej një çështje me rëndësi të veçantë [5].
Sidomos në rastin e vajzave të reja, nuk duhet harruar se ekzistonte një trysni shoqërore në këtë drejtim, se besohej që ato piqeshin më herët për shkak të kushteve klimatike dhe gjeografike, si dhe se konsideroheshin si persona që duhej të rriteshin në shtëpinë e bashkëshortit.
Për më tepër, kjo nuk ishte një çështje që lidhej vetëm me vajzat. Edhe djemtë martoheshin në moshën 8, 9 ose 10 vjeç dhe merrnin përgjegjësinë e drejtimit të familjes në një moshë që sot do të konsiderohej tepër e re [6].
Ndoshta pikërisht kjo kulturë shpjegon pse çështja nuk është vënë në diskutim deri në kohët e fundit.
Përndryshe, do të ishte e pamundur që një mendësi e cila kërkonte të ngrinte polemika për martesën e Profetit ﷺ me Zejneb bint Xhahshin dhe që shpifi ndaj Aishes pas kthimit të saj nga ekspedita e Murejsiut, të mos e kishte kritikuar edhe këtë çështje në atë kohë.
Në ajetet e Kuranit të shpallura në atë periudhë përmendej mosha e martesës dhe theksohej se fëmijët duhej të martoheshin kur të arrinin moshën e pjekurisë [7]. Prandaj, sipas autorit, nuk mund të mendohet një veprim në kundërshtim me udhëzimin hyjnor.
Duke ndjekur mënyrën e të menduarit të Omerit, nëse do të kishte qenë e nevojshme një ndërhyrje në këtë çështje, Profeti ﷺ do të ishte paralajmëruar përmes një shpalljeje dhe do të ishte ndërmarrë një hap për zgjidhjen e saj.
Sidoqoftë, martesa e Profetit ﷺ me Aishen u realizua, sipas transmetimeve të përmendura nga autori, në përputhje me udhëzimin e vullnetit hyjnor [8].
Tani, duke lënë mënjanë qëndrimet ekstreme dhe duke përdorur kritere të moderuara, le t'i shqyrtojmë edhe një herë burimet që lidhen me moshën e Aishes në kohën e martesës.
1. Aishja mes myslimanëve të parë
Kur renditen emrat e myslimanëve të ditëve të para të Islamit, emri i Aishes, së bashku me atë të motrës së saj më të madhe, Esmasë, përmendet menjëherë pas emrave të Es-Sabikun el-Evvelun (besimtarëve të parë), si Osman ibn Affani, Zubejr ibn Avvami, Abdurrahman ibn Aufi, Sa'd ibn Ebi Vekkasi, Talha ibn Ubejdullahu, Ebu Ubejde ibn Xherrah, Erkam ibn Ebi Erkami dhe Osman ibn Madh'uni.
E renditur si personi i tetëmbëdhjetë që pranoi Islamin, Aishja përmendet përpara Umejr ibn Ebi Vekkasit, Abdullah ibn Mes'udit, Selit ibn Amrit, Xhafer ibn Ebi Talibit, Abdullah ibn Xhahshit, Ebu Hudhejfes, Suhejb ibn Sinanit, Ammar ibn Jasirit, Omer ibn Hattabit, Hamza ibn Abdulmuttalibit, Habbab ibn Eretit, Seid ibn Zejdit dhe Fatime bint Hattabit [9].
Sipas autorit, kjo do të thotë se ajo jetonte në atë periudhë dhe kishte arritur një pjekuri të mjaftueshme për të bërë një zgjedhje të tillë me vullnetin e saj.
Për më tepër, informacioni i transmetuar se «ajo ishte një vajzë e vogël në atë kohë» tregon se emri i saj ishte përmendur me vetëdije [10].
Kjo na çon në ditët e para të Islamit. Dihet se motra e Aishes, Esmaja, e lindur në vitin 595, ishte 15 vjeçe kur pranoi Islamin [11].
Kjo na çon në vitin 610, kur Profeti ﷺ filloi të merrte shpalljen. Sipas kësaj llogaritjeje, Aishja duhet të ketë qenë të paktën 5, 6 ose 7 vjeçe në atë kohë dhe, rrjedhimisht, të paktën 17 ose 18 vjeçe kur u martua me Profetin ﷺ në Medinë.
2. Kujtimet e Aishes për shpalljen e sures El-Kamer
Duke folur për ditët e Mekës, Aishja ka thënë:
«Unë isha një vajzë që luaja kur të Dërguarit të Allahut iu shpall ajeti: “Madje, Ora e Kiametit është afati i caktuar për ta, e ajo Orë do të jetë edhe më e rëndë dhe më e hidhur.”» [12–13]
Ky informacion hap mundësi të tjera për të shqyrtuar moshën e saj.
Ajeti në fjalë është ajeti 46 i sures El-Kamer, surja e 54-t e Kuranit, e cila trajton edhe mrekullinë e çarjes së Hënës, një nga mrekullitë që i atribuohen Profetit Muhamed ﷺ.
Sipas transmetimeve të ndryshme, kjo sure, e shpallur si një e tërë, zbriti ndërsa Profeti ﷺ ndodhej në shtëpinë e Erkamit, në vitin e katërt të misionit profetik (614) [14], ose në vitin e tetë (618), apo të nëntë (619) [15].
Disa studiues, duke marrë parasysh rrethanat historike, i kanë dhënë përparësi vitit 614.
Nëse pranojmë llogaritjen e zakonshme të moshës së Aishes, sipas së cilës ajo ishte nëntë vjeçe në kohën e martesës, në vitin 614 ajo ose nuk kishte lindur ende, ose sapo kishte lindur.
Mirëpo, duke qenë se ajo e kujtonte këtë ngjarje, sipas arsyetimit të autorit, duhet të ketë lindur të paktën tetë ose nëntë vjet më herët.
Gjendja nuk ndryshon shumë edhe nëse marrim vitet 618 ose 619. Në këtë rast, sipas kronologjisë tradicionale, ajo do të kishte qenë vetëm katër ose pesë vjeçe, moshë që autori e konsideron të pamjaftueshme për ta kuptuar ngjarjen dhe për ta transmetuar vite më vonë.
Sipas mundësisë së dytë, ajo ka të ngjarë të ketë lindur në periudhën kur Muhamedi ﷺ sapo kishte filluar misionin profetik [16].
Një çështje tjetër që meriton vëmendje është se Aishja, duke përshkruar atë kohë, përdori shprehjen:
«Unë isha një vajzë që luaja.»
Fjala që ajo përdori për të përshkruar veten, xharije (jāriya), sipas interpretimit të paraqitur në artikull, lidhet me kalimin drejt pubertetit.
Poeti arab Ibn Jara e përshkruan këtë fazë me fjalët:
«Kur një vajzë mbush tetë vjeç, ajo nuk është më një xharije. Ajo është një kandidate për martesë, të cilën mund ta martoj me Utben ose Muavijen.»
Disa studiues mendojnë se kjo fjalë përdorej për vajzat mbi moshën njëmbëdhjetëvjeçare.
Nëse marrim vitin 614 si datën e shpalljes së sures El-Kamer, atëherë Aishja duhet të ketë lindur të paktën tetë vjet përpara fillimit të misionit profetik, pra rreth vitit 606.
Nëse pranojmë vitin 618, atëherë viti i lindjes së saj do të ishte 610. Sipas autorit, edhe kjo e dhënë e vetme e bën të pamundur që ajo të ketë qenë nëntë vjeçe kur u martua.
Kur ky informacion bashkohet me praninë e emrit të saj në listën e myslimanëve të parë, autori arrin në përfundimin se Aishja ka shumë të ngjarë të ketë lindur në vitin 606.
Rrjedhimisht, ajo duhet të ketë qenë të paktën 17 vjeçe në kohën e martesës.
3. Kujtime të tjera të Aishes nga periudha e Mekës
Sigurisht, kujtimet e Aishes për jetën në Mekë nuk kufizohen me kaq. Edhe transmetimet e mëposhtme, sipas autorit, e përforcojnë këtë mendim.
a) Kujtimi për njerëzit që kishin jetuar në Vitin e Elefantit
Aishja ka treguar se kishte parë dy njerëz që lypnin dhe që kishin mbijetuar nga Viti i Elefantit, ngjarja kur mbreti jemenas Ebrehe dërgoi një ushtri me elefantë drejt Mekës për të shkatërruar Qaben.
Sipas rrëfimit kuranor, ushtria u godit nga gurë që u hodhën mbi të prej shpendëve. Kjo ngjarje, e vendosur rreth 40 vjet para fillimit të misionit profetik, shërbente si pikë referimi për përcaktimin e kronologjisë historike.
Aishja dhe motra e saj Esmaja ishin ndër transmetueset e këtij informacioni [17].
b) Kujtimet për vështirësitë në Mekë
Aishja ka përshkruar në hollësi se si, gjatë periudhës së vështirë në Mekë, i Dërguari i Allahut ﷺ shkonte në shtëpinë e familjes së tyre mëngjes e mbrëmje.
Ajo tregon gjithashtu se babai i saj, Ebu Bekri, duke mos i përballuar më vështirësitë, tentoi të emigronte drejt Abisinisë [18].
c) Kujtimet për ndryshimin e numrit të rekateve të namazit
Aishja ka transmetuar se fillimisht namazet farz ishin caktuar me nga dy rekate. Më vonë, për ata që nuk ishin në udhëtim, numri i rekateve u rrit në katër, ndërsa gjatë udhëtimeve dhe ekspeditave mbetën dy rekate [19].
d) Njohuritë mbi Isafin dhe Nailen
Në transmetimet që lidhen me periudhën e hershme gjenden edhe pohime të tilla:
«Ne kishim dëgjuar se Isafi dhe Nailja kishin kryer një mëkat pranë Qabes dhe për këtë arsye Allahu i kishte shndërruar në gurë, një burrë dhe një grua nga fisi Xhurhum.» [20]
Sipas autorit, këto kujtime tregojnë se Aishja kishte njohuri të drejtpërdrejta për ngjarjet e periudhës së Mekës dhe përforcojnë mundësinë që ajo të ketë lindur më herët nga sa sugjeron kronologjia tradicionale.
4. Fejesa e Aishes përpara propozimit të martesës me Profetin ﷺ
Një faktor tjetër që mbështet pikëpamjen e mësipërme është fakti se, në kohën kur u diskutua martesa e saj me Profetin ﷺ, Aishja ishte e fejuar me Xhubejrin, djalin e Mut'im ibn Adijjit.
Propozimi që Profeti ﷺ të martohej me Aishen erdhi nga Havle bint Hakimi, bashkëshortja e Osman ibn Madh'unit, pra nga një person që nuk i përkiste familjes së saj.
Sipas autorit, të dyja këto rrethana tregojnë se Aishja kishte arritur moshën e martesës dhe njihej në shoqëri si një vajzë që mund të martohej.
Siç dihet, kjo fejesë u prish nga familja e Ibn Adijjit për shkak të mundësisë që djali i tyre të pranonte Islamin. Vetëm pas kësaj ndodhi fejesa e Aishes me Muhamedin ﷺ [21].
Rrjedhimisht, marrëveshja e parë martesore duhet të jetë bërë ose përpara fillimit të misionit profetik, ose gjatë periudhës kur thirrja në Islam kishte filluar të bëhej haptazi, tre vjet pas shpalljes së parë.
Nëse marrëveshja ishte bërë përpara fillimit të misionit profetik, atëherë, sipas autorit, pretendimi se Aishja ishte nëntë vjeçe në kohën e martesës me Profetin ﷺ vihet seriozisht në dyshim. Kjo do të nënkuptonte se ajo kishte lindur edhe më herët nga sa është menduar.
Për këtë arsye, disa studiues kanë shprehur mendimin se Aishja ishte 13 ose 14 vjeçe në atë periudhë [22].
Nuk duhet harruar se prishja e kësaj fejesë ndodhi gjatë periudhës kur thirrja islame kishte filluar të bëhej publikisht. Nga pikëpamja kronologjike, kjo na çon në vitet 613–614.
Nëse supozojmë se Aishja kishte lindur katër vjet pas fillimit të misionit profetik, duhet të pranojmë se në atë kohë ajo nuk kishte lindur ende. Për rrjedhojë, nuk mund të flitet për një marrëveshje martesore në këto rrethana.
Në këtë rast, duhet të pranojmë se ajo ishte të paktën shtatë ose tetë vjeçe kur iu prish fejesa, çka e vendos lindjen e saj me shumë gjasë rreth vitit 605 [23].
Këtu mund të përmendet edhe një mundësi tjetër: ekzistenca e një marrëveshjeje familjare për një martesë të ardhshme, e ngjashme me fejesat e vendosura nga prindërit që në vitet e para pas lindjes së një fëmije.
Megjithatë, tekstet që po shqyrtojmë nuk përmbajnë hollësi që ta konfirmojnë këtë mundësi.
5. Diferenca e moshës mes Aishes dhe motrave e vëllezërve të saj
Duhet të merret parasysh edhe diferenca e moshës ndërmjet Aishes dhe fëmijëve të tjerë të Ebu Bekrit.
Siç dihet, Ebu Bekri kishte gjashtë fëmijë.
Esmaja dhe Abdullahu kishin për nënë Kutejla bint Umejsin; Aishja dhe Abdurrahmani kishin për nënë Ummu Rumanin; Muhamedi kishte për nënë Esma bint Umejsin, ndërsa Ummu Kulthumi kishte për nënë Habibe bint Harixhen.
Kështu, Esmaja dhe Abdullahu ishin nga e njëjta nënë, ashtu siç ishin edhe Aishja me Abdurrahmanin.
Diferenca e moshës ndërmjet këtyre fëmijëve mund të na ndihmojë për të kuptuar më mirë çështjen që po shqyrtojmë.
a) Diferenca e moshës mes Aishes dhe Esmasë
Vajza e parë e Ebu Bekrit, Esmaja, lindi në vitin 595, pra 27 vjet përpara Hixhretit, emigrimit të Profetit Muhamed ﷺ drejt Medinës [24].
Në kohën e Hixhretit, ajo ishte e martuar me Zubejr ibn Avvamin dhe ishte gjashtë muajshe shtatzënë [25].
Djali i saj, Abdullahu, lindi tre muaj më vonë në Kuba, gjatë emigrimit të saj drejt Medinës.
Esmaja ndërroi jetë në vitin 73 hixhri, në moshën 100-vjeçare. Thuhet se në atë moshë nuk i kishin rënë as dhëmbët.
Këtu shfaqet një tjetër informacion me rëndësi.
Diferenca e moshës mes Aishes dhe motrës së saj Esma ishte dhjetë vjet [26].
Sipas kësaj të dhëne, viti i lindjes së Aishes do të ishte 605:
595 + 10 = 605.
Në kohën e Hixhretit, ajo do të kishte qenë 17 vjeçe:
27 − 10 = 17.
Meqenëse martesa e saj u realizua gjashtë, shtatë ose tetë muaj pas Hixhretit, ose menjëherë pas Betejës së Bedrit [27], kjo do të thotë se Aishja ishte 17–18 vjeçe në atë kohë.
b) Diferenca e moshës mes Aishes dhe Abdurrahmanit
Edhe diferenca e moshës mes Aishes dhe vëllait të saj, Abdurrahmanit, është domethënëse.
Abdurrahmani e pranoi Islamin pas nënshkrimit të Marrëveshjes së Hudejbijes, gjashtë vjet pas Hixhretit.
Gjatë Betejës së Bedrit, në vitin e dytë hixhri, ai u përpoq të shmangte përballjen me babanë e tij, Ebu Bekrin. Në atë kohë, Abdurrahmani ishte 20 vjeç [28].
Kjo do të thotë se ai duhet të ketë lindur në vitin 604.
Duke marrë parasysh kushtet e asaj kohe, autori e konsideron pak të mundshme që motra e një fëmije të lindur në vitin 604 të kishte lindur dhjetë vjet më vonë, në vitin 614.
Me fjalë të tjera, në një periudhë kur diferenca e moshës mes motrave dhe vëllezërve shpesh ishte një ose dy vjet, një diferencë kaq e madhe prej dhjetë vjetësh mes Aishes dhe vëllait të saj konsiderohet nga autori si shumë pak e mundshme.
6. Transmetimet për vdekjen e Aishes
Edhe transmetimet që lidhen me vdekjen e Aishes mund të ndihmojnë për të sqaruar këtë çështje.
Si vit i vdekjes së saj përmenden vitet 55, 56, 57, 58 ose 59 pas Hixhretit [29].
Ndërsa mosha e saj në kohën e vdekjes jepet si 65, 66, 67 ose 74 vjeçe [30].
Pra, ashtu siç nuk ka një pajtim të plotë lidhur me datën e lindjes së saj, nuk ka një pajtim të plotë as për datën e vdekjes.
Sipas autorit, transmetimet që pohojnë se Aishja ndërroi jetë në vitin 58 hixhri, në moshën 74-vjeçare, krijojnë përshtypjen se janë më të besueshme se të tjerat, sepse përmbajnë hollësi të shumta rreth vdekjes së saj.
Në këto transmetime thuhet se ajo ndërroi jetë ditën e mërkurë, më 17 Ramazan.
Sipas porosisë së saj, u varros natën, pas namazit të vitrit, në varrezat Xhennetul-Beki.
Gjithashtu, sipas dëshirës së saj të fundit, namazin e xhenazes ia fali Ebu Hurejra.
Në varr e zbritën disa prej të afërmve të saj, ndër të cilët dy djemtë e motrës Esma, Abdullahu dhe Urveja; dy djemtë e vëllait Muhamed, Kasimi dhe Abdullahu; si dhe Abdullahu, djali i vëllait Abdurrahman [31].
Prandaj, duke i mbështetur llogaritjet në këtë kronologji, rezulton se Aishja jetoi 48 vjet pas ndarjes nga jeta të Profetit ﷺ.
Autori e paraqet llogaritjen si më poshtë:
48 + 10 = 58 58 + 13 = 71 71 + 3 = 74
Kjo do të thotë se Aishja kishte lindur tre vjet përpara fillimit të misionit profetik.
Duke u mbështetur në këtë informacion, autori përllogarit se ajo ishte 17 vjeçe kur u martua:
74 − 48 = 26 26 − 9 = 17
Në mbështetje të mendimit të mësipërm, autori sjell edhe disa rrethana të tjera: praninë e Aishes në front gjatë Betejës së Uhudit, në vitin e tretë hixhri, kur edhe disa djem nuk lejoheshin të merrnin pjesë në betejë; thellësinë e saj në çështjet e dijes; qëndrimin e pjekur dhe deklaratat që bëri gjatë ngjarjes së shpifjes ndaj saj; diferencën e moshës me Fatimen, vajzën e Profetit ﷺ; si dhe njohuritë dhe vetëdijen e saj për Hixhretin dhe zhvillimet që pasuan.
Përmenden gjithashtu fakti që martesa u realizua pas mbërritjes në Medinë, me propozimin e babait të saj dhe pasi ishte paguar mehri [32]; pozita e Profetit ﷺ si udhërrëfyes i shoqërisë; ndjeshmëria dhe dhembshuria e tij atërore; si dhe dallimet ndërmjet transmetimeve për datën e martesës, të cilat nuk lejojnë përcaktimin e një kronologjie përfundimtare [33].
Një tjetër element është përdorimi i shprehjes «gjashtë ose shtatë» nga Aishja kur fliste për moshën e saj, çka autori e interpreton si tregues të një pasigurie në përcaktimin e saj.
Gjithashtu, në shoqërinë e asaj kohe, datat e lindjes dhe të vdekjes nuk përcaktoheshin me të njëjtën saktësi si sot.
Sipas autorit, të gjitha këto elemente përforcojnë mundësinë që Aishja të ketë lindur përpara fillimit të Islamit, të jetë fejuar në moshën 14 ose 15 vjeçe dhe të jetë martuar me Profetin ﷺ në moshën 17 ose 18 vjeçe.
Në këtë situatë, na mbetet që transmetimin «Isha gjashtë ose shtatë vjeçe kur u fejova dhe nëntë vjeçe kur u martova» ta interpretojmë në kuptimin «Dukesha sikur isha në atë moshë», duke u përpjekur kështu të pajtojmë transmetimet me njëri-tjetrin [34].
Fakti që Aishja ishte fizikisht e dobët dhe me trup të imët, sipas autorit, e përforcon këtë interpretim.
Ajo ndikohej më shpejt nga rrethanat fizike dhe kishte një trup më të vogël se bashkëmoshataret.
Ngjarje si sëmundja e saj gjatë emigrimit në Medinë [35], kujdesi i veçantë që i tregonte nëna për ta ndihmuar të shërohej [36], si dhe humbja e gjerdanit pas ekspeditës së Murejsiut, kur bartësit e vendosën palankinin e saj mbi deve duke menduar se ajo ndodhej brenda, përmenden si dëshmi që mbështesin këtë interpretim [37].
Përfundim
Me pak fjalë, sipas autorit, pavarësisht nëse Aishja ishte 9, 17 apo 18 vjeçe në kohën e martesës, kjo çështje duhet vlerësuar brenda rrethanave historike dhe shoqërore të periudhës.
Çdo shoqëri duhet shqyrtuar duke marrë parasysh normat dhe zakonet e saj.
Shembujt historikë tregojnë se martesa e vajzave dhe e djemve në moshë të re ishte një praktikë e përhapur në atë kohë.
Megjithatë, kur shqyrtojmë informacionet që na janë transmetuar, sipas autorit, nuk duhet shpërfillur mundësia që Aishja (r.a.) të ketë lindur në vitin 605, të jetë fejuar në moshën 14 ose 15 vjeçe dhe të jetë martuar me Profetin ﷺ në moshën 17 ose 18 vjeçe.
Dr. Reşit Haylamaz është kryeredaktor i grupit botues Kaynak Publishing Group, sipas shënimit biografik të artikullit.
Shënime dhe referenca
Referencat e mëposhtme janë ato që ka përdorur autori në artikullin origjinal. Janë ruajtur numrat dhe të dhënat bibliografike, me përshtatje të emërtimeve në shqip. Ato nuk përbëjnë verifikim të pavarur të çdo argumenti.
1. Buhari, Menakib el-Ensar, 20, 44; Muslim, Nikah, 71; Fedail es-Sahabe, 74; Ebu Davud, Edeb, 55; Ibn Maxhe, Nikah, 13; Nesai, Nikah, 78; Darimi, Nikah, 56.
2. Mehmet Azimli, “Hz. Âise’nin Evlilik Yaşı Tartışmalarında Savunmacı Tarihçiliğin Çıkmazı”, İslâmî Araştırmalar, vëll. 16, nr. 1, 2003.
3. Ömer Rıza Doğrul, Asr-ı Saâdet, Stamboll, 1974, II/141; Sayyid Sulayman Nadwi, Hazreti Aise, Stamboll, 2004, f. 21; Rıza Savaş, “Hz. Âise’nin Evlenme Yaşı ile İlgili Farklı Bir Yaklaşım”, Izmir, 1995, f. 139–144; Abdülhakim Yüce, Efendimiz’in Bir Günü, Stamboll, 2007, f. 82–83.
4. Abdulmuttalibi, gjyshi i Profetit ﷺ, u martua me Hala bint Uhejbin kur ajo ishte e re. Pothuajse në të njëjtën periudhë, ai martoi edhe djalin e tij Abdullah me Aminën. Për këtë arsye, Profeti ﷺ dhe xhaxhai i tij Hamzai ishin afërsisht të së njëjtës moshë.
5. Për të krijuar lidhje familjare me Profetin ﷺ, Omer ibn Hattabi u martua me Ummu Kulthumin, vajzën e Aliut. Sipas autorit, kjo martesë nuk konsiderohej e pazakontë në atë kohë.
6. Amr ibn Asi ishte 12 vjet më i madh se djali i tij Abdullahu. Autori nxjerr përfundimin se ai duhet të jetë martuar rreth moshës dhjetëvjeçare. Shih Ibn el-Ethir, Usud el-Gabe, III/240.
7. Kurani, surja En-Nisa, 4:6.
8. Buhari, Ta'bir, 21; Menakib el-Ensar, 44; Nikah, 9; Muslim, Fedail es-Sahabe, 79; Ahmed ibn Hanbel, Musned, VI/41, 128.
9. Ibn Hisham, Sira, I/271; Ibn Is'hak, Sira, Konja, 1981, f. 124.
10. Ibn Hisham, Sira, I/271; f. 124.
11. Nevevi, Tehdhib el-Esma, II/597; Hakim, El-Mustedrek, III/635.
12. Kurani, surja El-Kamer, 54:46.
13. Buhari, Fedail el-Kur'an, 6; Tefsir, surja 54, nr. 6; Bedruddin el-Ajni, Umdet el-Kari, XX/21; Ibn Haxher el-Askalani, Feth el-Bari, XI/291.
14. Sujuti, El-Itkan, Bejrut, 1987, I/29, 50; Doğrul, Asr-ı Saâdet, II/148.
15. Diferenca e muajve lidhet me përdorimin e kalendarit hënor.
16. Duke u mbështetur në këto të dhëna, disa autorë e kanë llogaritur moshën e Aishes në kohën e martesës si 14, 22 ose deri 28 vjeçe. Autori nuk i trajton këto mundësi, pasi i konsideron të pambështetura mjaftueshëm nga burimet.
17. Ibn Hisham, Sira, I/176; Hejthemi, Mexhma ez-Zevaid, III/285; Ibn Kethir, Tefsir, IV/553; El-Bidaje, II/214; Kurtubi, Tefsir, XX/195.
18. Buhari, Salat, 70; Kefale, 5; Menakib el-Ensar, 45; Edeb, 64; Ahmed ibn Hanbel, Musned, VI/198.
19. Muslim, III/463; Mu'xhem el-Kebir, II/285–286; Mu'xhem el-Evsat, XII/145; Ibn Hisham, Sira, I/243.
20. Ibn Hisham, Sira, I/83.
21. Buhari, Nikah, 11; Ahmed ibn Hanbel, Musned, VI/210; Hejthemi, Mexhma ez-Zevaid, IX/225; Bejheki, Sunen, VII/129; Taberi, Tarih, III/161–163.
22. Rıza Savaş, artikulli i cituar më sipër, Izmir, 1995, f. 139–144.
23. Ali Hikmet Berki dhe Osman Keskioğlu, Hatemü’l-Enbiya Hz. Muhammed ve Hayatı, f. 210.
24. Nevevi, Tehdhib el-Esma, II/597.
25. Po aty, II/597.
26. Bejheki, Sunen, VI/204; Ibn Mende, Ma'rifet es-Sahabe, Biblioteka Köprülü, nr. 242, f. 195; Ibn Asakir, Tarih Dimashk, Teraxhim en-Nisa, Damask, 1982, f. 9, 10, 28; Mes'udi, Muruxh edh-Dhehebe, II/39; Ibn Sa'd, Et-Tabakat el-Kubra, Bejrut, 1968, VIII/59.
27. Ibn Sa'd, Et-Tabakat, VIII/58; Ibn Abdilberr, El-Istiab, IV/1881; Nedvi, Sirat es-Sejjide Aishe Umm el-Mu'minin, Damask, 2003, f. 40, 49.
28. Ibn el-Ethir, Usud el-Gabe, III/467.
29. Ibn Abdilberr, El-Istiab, II/108; Tehdhib el-Kemal, XVI/560.
30. Ibn Sa'd, Et-Tabakat, VIII/75; Nedvi, Sirat es-Sejjide Aishe, f. 202.
31. Ibn Abdilberr, El-Istiab, II/108; Doğrul, Asr-ı Saâdet, II/142.
32. Taberani, El-Mu'xhem el-Kebir, XXIII/25; Ibn Abdilberr, El-Istiab, IV/1937; Ibn Sa'd, Et-Tabakat, VIII/63.
33. Për dallimet ndërmjet transmetimeve lidhur me datën e martesës, shih Buhari, Menakib el-Ensar, 20, 44, 36.
34. Disa studiues e konsiderojnë pasaktësi të transmetuesit dhe mendojnë se shprehja e saktë duhet të ketë qenë: «Isha gjashtë ose shtatë vjeçe kur erdhi shpallja e parë.»
35. Buhari, Menakib el-Ensar, 43, 44; Muslim, Nikah, 69; Ibn Maxhe, Nikah, 13.
36. Buhari, Menakib el-Ensar, 44; Muslim, Nikah, 69; Ebu Davud, Edeb, 55; Ibn Maxhe, Nikah, 13; Darimi, Nikah, 56; Taberani, El-Mu'xhem el-Kebir, XXIII/25; Ibn Abdilberr, El-Istiab, IV/1938; Ibn Sa'd, Et-Tabakat, VIII/63; Ibn Is'hak, Sira, Konja, 1981, f. 239.
37. Buhari, Shehadat, 15; Megazi, 34; Tefsir, surja 24, nr. 6; Muslim, Teube, 56; Tirmidhi, Tefsir, surja 63, nr. 4; Ibn Sa'd, Et-Tabakat, II/65; Ibn Hisham, Sira, III/310.
Shënim redaksional: Ky artikull përfaqëson argumentimin historik dhe interpretimin e Dr. Reşit Haylamaz-it në mbështetje të mendimit se Aishja ishte 17–18 vjeçe kur u martua. Ky përfundim nuk është një konsensus i dijetarëve myslimanë. Transmetimet në Sahih el-Buhari dhe Sahih Muslim që përmendin moshën gjashtëvjeçare në lidhjen e martesës dhe nëntëvjeçare në fillimin e bashkëjetesës bashkëshortore janë pranuar tradicionalisht si autentike nga shumica e dijetarëve të hadithit. Prandaj, dallimi mes transmetimeve të drejtpërdrejta dhe rindërtimit kronologjik të propozuar nga autori duhet ruajtur në çdo përdorim akademik të këtij shkrimi.
