QYTETET ISLAME | 02
MEDINA – Qyteti i Profetit ﷺ, aty ku Hixhreti u bë fillimi i një qytetërimi
Në zemër të Hixhazit, në veri të Mekës, shtrihet një qytet emri i të cilit është i lidhur pazgjidhshmërisht me një nga kapitujt më të rëndësishëm të historisë islame: Medina e Ndritshme – El-Medine el-Munevvere.
Nëse Meka është qyteti ku lindi Profeti Muhamed ﷺ dhe ku filloi shpallja, Medina është qyteti që e mirëpriti atë. Është vendi ku Hixhreti u shndërrua nga një udhëtim shpëtimi në fillimin e një shoqërie të re; ku Muhaxhirët gjetën strehë tek Ensarët dhe ku bashkësia e parë myslimane mori formë.
Gjatë Hixhretit, Profeti Muhamed ﷺ dhe Ebu Bekri r.a. përshkuan rreth 450 kilometra nga Meka drejt Medinës.
Një nga gurët kilometrikë historikë përgjatë rrugëve të lashta që lidhnin Mekën me Medinën, dëshmi e itinerareve të hershme të udhëtimit në Hixhaz.
Udhëtimi ishte më i gjatë se distanca e drejtpërdrejtë, sepse, pasi qëndruan tri net në Shpellën Theur, ata ndoqën një rrugë më pak të njohur për t’u shpëtuar ndjekësve kurejshitë. Pas rreth tetë ditësh udhëtimi nëpër terrenin e ashpër të Hixhazit, mbërritën në Kuba, në hyrje të Medinës, ku po hapej një kapitull i ri i historisë islame.
Por Medina është shumë më tepër se Mesxhid en-Nebeviu dhe Kupola e Gjelbër që njohim nga fotografitë.
Përtej qendrës së saj, qyteti ruan një hartë të jashtëzakonshme kujtese: malin e Uhudit dhe Kodrën e Shigjetarëve, Xhaminë Kibletejn, Kubanë, Xhenetul Bakiun, puse shekullore, vende ku kaloi Profeti ﷺ, gjurmë të tregut të hershëm të Medinës dhe mijëra mbishkrime historike të shpërndara në shkëmbinjtë dhe malet e krahinës.
Të njohësh Medinën do të thotë, në njëfarë mënyre, të ecësh nëpër faqet e historisë së hershme të Islamit.
🌴 Para se të quhej Medina: Jethribi
Përpara Hixhretit, qyteti njihej kryesisht me emrin Jethrib.
I vendosur në një oaz pjellor, Jethribi kishte një ekonomi të lidhur ngushtë me bujqësinë dhe veçanërisht me kultivimin e hurmave. Në të jetonin bashkësi të ndryshme, mes tyre fiset arabe Evs dhe Hazrexh, si dhe fise hebraike.
Konfliktet mes fiseve, veçanërisht mes Evsit dhe Hazrexhit, kishin ndikuar prej vitesh në jetën e qytetit.
Pastaj, nga Meka, erdhi një lajm i ri.
Disa banorë të Jethribit u takuan me Profetin Muhamed ﷺ, dëgjuan mesazhin e tij dhe pranuan Islamin. Gradualisht, në qytet po përgatitej terreni për një ngjarje që do të ndryshonte jo vetëm historinë e Jethribit, por edhe rrjedhën e historisë islame.
Në vitin 622, Profeti ﷺ emigroi nga Meka drejt këtij qyteti.
Hixhreti kishte përfunduar.
Por historia e Medinës sapo kishte filluar.
🐪 Gjurmët e Hixhretit – hyrja në një qytet të ri
Kur flasim për Hixhretin, zakonisht mendojmë për udhëtimin nga Meka drejt Medinës. Por edhe sot, gjeografia e qytetit ruan vende të lidhura me këtë udhëtim.
Në trashëgiminë historike të Medinës përmendet një rrugë e njohur si ed-Dhabi ose el-Xhassah, e identifikuar si një nga rrugët e lidhura me hyrjen e Profetit ﷺ në zonën e Medinës gjatë Hixhretit. Ajo kalonte në drejtim të zonës së Kubasë.
Pikërisht në Kuba, përpara se të hynte në qendrën e Medinës, Profeti ﷺ qëndroi për disa ditë.
Këtu lidhen edhe fillimet e Xhamisë Kuba, e njohur si xhamia e parë e themeluar në periudhën e Hixhretit.
Kështu, për vizitorin e sotëm, Kuba nuk është thjesht një ndalesë në hartën e Medinës. Ajo është një nga pikat ku mund të imagjinohet hyrja e një epoke të re në historinë e qytetit.
🤝 Qyteti që bashkoi Muhaxhirët dhe Ensarët
Myslimanët që mbërritën nga Meka kishin lënë pas shtëpitë, pronat dhe një pjesë të madhe të pasurisë së tyre.
Në Medinë ata gjetën Ensarët – “Ndihmëtarët”.
Vëllazërimi mes Muhaxhirëve dhe Ensarëve u bë një nga shembujt më të njohur të solidaritetit në historinë islame.
Medina po ndryshonte.
Nga një shoqëri ku lidhjet fisnore kishin qenë përcaktuese, po lindte një bashkësi ku besimi dhe përgjegjësia e përbashkët krijonin lidhje të reja.
Në këtë kontekst u organizuan edhe marrëdhëniet mes grupeve të ndryshme që jetonin në qytet. Dokumenti i njohur si Kushtetuta e Medinës trajtoi përgjegjësitë, bashkëpunimin dhe sigurinë mes bashkësive të qytetit.
Medina po bëhej jo vetëm qyteti i Profetit ﷺ, por qendra e një modeli të ri shoqëror.
🕌 Mesxhid en-Nebevi – zemra e qytetit të ri
Në qendër të kësaj bashkësie u ngrit Mesxhid en-Nebevi – Xhamia e Profetit ﷺ.
Në fillimet e saj ishte një ndërtim i thjeshtë, por funksioni i saj ishte shumë më i gjerë se ai i një vendi adhurimi. Aty falej namazi, zhvillohej mësimi, diskutoheshin çështjet e bashkësisë dhe formoheshin brezat e parë të myslimanëve.
Sot, pas zgjerimeve të shumta ndër shekuj, Mesxhid en-Nebeviu është një nga xhamitë më të mëdha dhe më të vizituara në botë.
Brenda kompleksit ndodhet Ravda, hapësira mes shtëpisë së Profetit ﷺ dhe minberit të tij, e përshkruar në hadith si një kopsht prej kopshteve të Xhenetit.
Aty ndodhet gjithashtu vendi ku prehet Profeti Muhamed ﷺ, së bashku me Ebu Bekrin r.a. dhe Omerin r.a.
Por për të njohur vërtet Medinën, udhëtimi duhet të vazhdojë përtej mureve të Mesxhid en-Nebeviut.
⛰️ Uhudi dhe Kodra e Shigjetarëve – një histori e shkruar në peizazh
Në veri të qytetit ngrihet Mali i Uhudit.
Në këmbët e tij, në vitin 625, u zhvillua Beteja e Uhudit, një nga ngjarjet më të rëndësishme dhe më mësimdhënëse të historisë së hershme islame.
Pranë tij ndodhet një kodër shumë më e vogël: Xhebel er-Rumah – Kodra e Shigjetarëve, e njohur gjithashtu si Xhebel Ajnejn.
Pikërisht aty Profeti ﷺ vendosi një grup shigjetarësh gjatë betejës, me urdhër që të mos largoheshin nga pozicioni i tyre. Zhvillimet që pasuan, pasi një pjesë e tyre e lanë pozicionin, ndryshuan rrjedhën e betejës.
Sot, kur qëndron mbi Kodrën e Shigjetarëve dhe sheh Uhudin përballë, historia bëhet gjeografi.
Mund të shohësh hapësirën ku u zhvillua beteja, malin që qëndronte pas fushës dhe vendin ku një vendim i vetëm pati pasoja të mëdha.
Pranë Uhudit ndodhet edhe varreza e dëshmorëve të betejës. Mes tyre është Hamza ibn Abdulmuttalib r.a., xhaxhai i Profetit ﷺ.
Për Uhudin, Profeti ﷺ ka thënë:
“Uhudi është një mal që na do dhe ne e duam atë.”
Kjo e bën Uhudin jo vetëm një vend beteje, por një pjesë të kujtesës emocionale të Medinës.
🧭 Kibletejn – xhamia që kujton dy drejtime
Një tjetër ndalesë që tregon historinë përmes gjeografisë është Mesxhid el-Kibletejn – Xhamia e Dy Kiblave.
Emri i saj lidhet me një nga momentet më domethënëse të historisë së hershme islame: ndryshimin e kiblës nga Bejt el-Makdisi në Jerusalem drejt Qabesë në Mekë.
Për këtë arsye, Kibletejni mbart në emrin e vet kujtesën e dy drejtimeve të namazit në historinë e hershme të Islamit.
Ajo është një nga ato vende ku një ngjarje e njohur nga librat e historisë lidhet drejtpërdrejt me një vend që mund të vizitohet edhe sot.
🌴 Xhenetul Baki – aty ku prehet një brez historie
Fare pranë Mesxhid en-Nebeviut shtrihet El-Baki el-Garkad, i njohur gjerësisht si Xhenetul Baki.
Në pamje të parë është një hapësirë e thjeshtë.
Por nën tokën e saj prehet një pjesë e jashtëzakonshme e historisë së hershme islame.
Aty janë varrosur shumë sahabë, anëtarë të familjes së Profetit ﷺ dhe figura të brezave të parë të Islamit.
Bakiu të kujton se historia e Medinës nuk është ndërtuar vetëm nga monumentet.
Ajo është ndërtuar nga njerëzit.
Nga ata që jetuan pranë Profetit ﷺ, që e dëgjuan, mësuan prej tij dhe më pas përcollën atë që kishin mësuar.
Në këtë kuptim, Xhenetul Baki është një nga arkivat më të heshtura të historisë islame.
💧 Puset historike – një hartë tjetër e Medinës
Një nga dimensionet më pak të njohura të Medinës janë puset e saj historike.
Në një qytet-oaz, uji ishte jetë. Për këtë arsye, puset nuk ishin thjesht burime uji, por pika rreth të cilave zhvillohej jeta e përditshme.
Mes puseve historike të dokumentuara në Medinë janë el-Ghars, el-Khatam – i njohur edhe si Aris – el-Fakir, el-Ihn dhe Rumah.
Veçanërisht i njohur është Pusi Rumah, i quajtur edhe Pusi i Uthmanit, për shkak të lidhjes së tij me kalifin e tretë, Uthman ibn Affan r.a. (Fotoja më poshtë)
Në burimet historike islame, historia e tij lidhet me sigurimin e ujit për bashkësinë myslimane dhe me traditën e vakëfit.
Një tjetër vend interesant është Pusi el-Ghars, i lidhur me kujtesën e periudhës profetike.
Këto puse krijojnë një mënyrë tjetër për ta lexuar qytetin: jo përmes xhamive dhe betejave, por përmes ujit, bujqësisë dhe jetës së përditshme të Medinës së hershme.
🏛️ Sakife Benu Saide – vendi i një momenti vendimtar
Jo larg zonës së Mesxhid en-Nebeviut ndodhet vendi historik i njohur si Sakife Benu Saide.
Pas ndarjes nga jeta të Profetit Muhamed ﷺ, ky vend u bë skena e diskutimeve që çuan në zgjedhjen e Ebu Bekrit r.a. si kalifi i parë.
Sakifeja ishte fillimisht një hapësirë e mbuluar, e lidhur me fisin Benu Saide.
Sot zona ka ndryshuar, por vendi vazhdon të mbajë kujtesën e një prej momenteve më vendimtare të historisë politike të hershme islame.
Është një shembull tjetër se si, në Medinë, pas një rruge apo një hapësire të gjelbër të sotme mund të fshihet një kapitull i tërë historie.
🛍️ Gjurmët e tregut të Profetit ﷺ
Medina e hershme kishte nevojë jo vetëm për një qendër fetare dhe shoqërore, por edhe për një jetë ekonomike të organizuar.
Burimet mbi trashëgiminë historike të qytetit përmendin edhe vendin e njohur si Tregu i Profetit ﷺ.
Kjo na kujton një dimension që shpesh lihet në hije kur flasim për Medinën: qyteti ishte një organizëm i gjallë.
Njerëzit adhuronin, mësonin dhe konsultoheshin, por gjithashtu tregtonin, punonin tokën, kujdeseshin për familjet dhe ndërtonin një ekonomi.
Për ta kuptuar Medinën e shekullit VII, duhet ta imagjinojmë pikërisht kështu: jo vetëm si një koleksion vendesh të shenjta, por si një qytet ku po ndërtohej një shoqëri e tërë.
🪨 Një histori e shkruar edhe mbi gurë
Një nga aspektet më intriguese të trashëgimisë së Medinës gjendet larg monumenteve të mëdha.
Në malet, luginat dhe shkëmbinjtë e krahinës janë zbuluar mijëra mbishkrime nga periudha të ndryshme historike, përfshirë mbishkrime të hershme islame.
Disa prej tyre datojnë që nga shekujt e parë të Islamit.
Emra, lutje dhe shkrime të gdhendura mbi gurë kanë mbijetuar për shekuj, duke krijuar një lloj arkivi të hapur në peizazhin e Hixhazit.
Kështu, historia e Medinës nuk gjendet vetëm në libra.
Në disa vende, ajo është ende e shkruar mbi gurë.
🏛️ Medina e muzeve – kur historia tregohet me gjuhën e së sotmes
Vitet e fundit, vizitori i Medinës ka gjithnjë e më shumë mundësi ta njohë historinë e qytetit edhe përmes muzeve dhe qendrave moderne të ekspozimit.
Një prej tyre është Dar al-Madinah, muze i kushtuar historisë dhe trashëgimisë urbane e qytetëruese të Medinës. Përmes maketeve, fotografive, dokumenteve dhe materialeve të ekspozuara, vizitori mund të ndjekë transformimin e qytetit nga periudha e Hixhretit deri në epokën moderne.
Në qytet janë zhvilluar gjithashtu hapësira të tjera muzeale dhe ekspozita kushtuar jetës dhe biografisë së Profetit ﷺ, historisë së qytetit dhe arkitekturës së Mesxhid en-Nebeviut.
Këto qendra po krijojnë një mënyrë të re për të eksploruar Medinën.
Vizitori nuk kufizohet më vetëm te monumenti që sheh përpara tij. Përmes hartave, maketeve dhe teknologjive moderne, ai mund të kuptojë se si dukej qyteti shekuj më parë dhe si janë transformuar hapësirat e tij.
🏙️ Medina sot – mes kujtesës dhe së ardhmes
Medina e sotme është një qytet në transformim.
Rrugët janë zgjeruar, infrastruktura është modernizuar dhe miliona njerëz e vizitojnë çdo vit.
Por nëse largohesh pak nga rrugët më të frekuentuara dhe fillon ta eksplorosh qytetin me syrin e historisë, shfaqet një Medinë tjetër.
Një pus i vjetër.
Një kodër e vogël përballë Uhudit.
Një xhami që kujton ndryshimin e kiblës.
Një hapësirë ku dikur u mor një vendim historik.
Një shkëmb ku dikush, më shumë se një mijë vjet më parë, gdhendi disa fjalë.
Të gjitha këto formojnë një qytet që është njëkohësisht vend i gjallë dhe arkiv historik.
Medina nuk është vetëm qyteti ku shkoi Profeti ﷺ.
Është qyteti ku Hixhreti u bë shoqëri.
Ku besimi u shndërrua në solidaritet.
Ku u ndërtuan institucione.
Ku historia e Islamit filloi të shkruhej jo vetëm si shpallje, por edhe si qytetërim.
🌿 10 kuriozitete për Medinën
1. Para Hixhretit, Medina njihej kryesisht si Jethrib, emër që përmendet edhe në Kur'an.
2. Rreth 49 xhami historike në Medinë lidhen me ngjarje të periudhës së Profetit ﷺ dhe Kalifëve të Drejtë, megjithëse jo të gjitha ruhen sot në të njëjtën formë.
3. Pranë Uhudit ndodhet Xhebel Ajnejn, e njohur si Kodra e Shigjetarëve, një nga pikat kyçe për të kuptuar zhvillimin e Betejës së Uhudit.
4. Medina ruan disa puse historike, mes tyre el-Ghars, el-Khatam, el-Fakir dhe Rumah.
5. Pusi Rumah njihet edhe si Pusi i Uthmanit, për shkak të lidhjes së tij historike me Uthman ibn Affanin r.a.
6. Sakife Benu Saide lidhet me zgjedhjen e Ebu Bekrit r.a. si kalifi i parë, pas ndarjes nga jeta të Profetit ﷺ.
7. Në trashëgiminë arkeologjike të Medinës janë dokumentuar mijëra mbishkrime historike, disa prej të cilave i përkasin shekujve të parë të Islamit.
8. Xhamia Kibletejn ruan në emrin e saj kujtesën e ndryshimit të drejtimit të kiblës, nga Jerusalemi drejt Mekës.
9. Historia e Medinës mund të eksplorohet sot edhe përmes muzeve, ku maketet dhe teknologjitë moderne rindërtojnë pamjen dhe zhvillimin historik të qytetit.
10. Medina nuk ishte vetëm qendra fetare e bashkësisë së hershme myslimane. Ajo kishte tregje, bujqësi, puse, institucione shoqërore dhe marrëdhënie të organizuara mes bashkësive të ndryshme – elemente që e shndërruan atë në qendrën e një shoqërie të re.
🌿 Medina – një qytet që duhet lexuar
Ndoshta mënyra më e mirë për ta njohur Medinën është të mos e shohësh vetëm.
Por ta lexosh.
Të lexosh Uhudin për të kuptuar mësimet e historisë.
Të lexosh Kibletejnin për të kujtuar ndryshimin e kiblës.
Të lexosh Bakiun përmes njerëzve që prehen aty.
Të lexosh puset për të kuptuar jetën e një qyteti-oaz.
Të lexosh gurët dhe mbishkrimet për të dëgjuar zërat e njerëzve që kaluan aty shekuj më parë.
Dhe pastaj të kthehesh në zemër të qytetit, te Mesxhid en-Nebeviu, duke e parë Medinën me një sy tjetër.
Sepse Medina nuk është vetëm qyteti që mirëpriti Profetin Muhamed ﷺ.
Është qyteti ku Hixhreti u bë fillimi i një qytetërimi.
📍 Në rubrikën e ardhshme të ciklit “Qytetet Islame”, udhëtimi ynë vazhdon drejt Jerusalemit – Al-Kudsit, qytetit të Mesxhid el-Aksasë dhe një prej vendeve më të shenjta në traditën islame.
🌿 Bota Islame
Qytetet Islame – Një udhëtim në historinë, qytetërimin, dijen dhe trashëgiminë islame.
