20 Nën 2026 5 min lexim 19
Histori

Të njohim dijetarët tanë! | Imam GAZALI

Të njohim dijetarët tanë! | Imam GAZALI

Në vitin 488 hixhri (1095), Imam Gazaliu u përpoq të jepte edhe një ditë mësim në medresenë Nizamije të Bagdadit. Sipas rrëfimit që la vetë, gjuha nuk i nxirrte asnjë fjalë. Prej muajsh mendonte të largohej nga detyra dhe po shqyrtonte arsyet për të cilat jepte mësim. Kishte arritur në një përfundim që e shqetësonte. Dëshira për famë zinte vend në një punë që ai besonte se duhej bërë për hir të Allahut. Atë vit e la katedrën dhe u largua nga Bagdadi.

Nga Tusi në Nizamijen e Bagdadit

Ebu Hamid Muhamed ibn Muhamed el-Gazaliu lindi në Tus, pranë Meshhedit të sotëm në Iran. Jetëshkrimet tradicionale japin vitin 450 hixhri (1058), ndërsa studiuesi Frank Griffel, duke u mbështetur në shënimet e Gazaliut për moshën e vet, e vendos lindjen rreth viteve 1055–1056. Mësimet e para i mori në vendlindje, ku u formua edhe vëllai i tij Ahmedi, i njohur më vonë si predikues dhe dijetar i tasavufit.

Në Nishapur studioi me Imam el-Xhuvejnin, i njohur si Imam el-Haramejn. Nën drejtimin e tij u formua në fikhun shafi dhe në teologjinë esharite. Pas vdekjes së mësuesit, hyri në rrethin e vezirit selcuk Nizam el-Mulk. Në vitin 484 hixhri (1091), veziri e emëroi në Nizamijen e Bagdadit. Aty dha mësim në fikh dhe, krahas mësimdhënies, studioi veprat e filozofëve. Përpara se të shkruante kritikën e tij ndaj tyre, hartoi një libër ku shpjegonte pikëpamjet që do të shqyrtonte.

Largimi nga Bagdadi, sipas rrëfimit të tij

Te El-Munkidh min ed-dalal, Gazaliu kujton se një ditë vendoste të largohej dhe ditën tjetër tërhiqej. Për gati gjashtë muaj, shkruan ai, u lëkund mes asaj që e mbante në Bagdad dhe përgatitjes për botën tjetër. Kur mësimdhënia iu bë e pamundur, vendosi të largohej. Në të njëjtin rrëfim thotë se bëri të ditur synimin për të shkuar në Mekë, ndërkohë që po përgatitej të nisej fillimisht drejt Shamit.

Në Damask kaloi një pjesë të kohës në vetmi dhe adhurim. Më pas shkoi në Jerusalem dhe kreu haxhin. Kur përshkruan qëndrimin në Sham, Gazaliu e përmbledh synimin e asaj periudhe me fjalët “pastrimi i shpirtit, përmirësimi i karakterit dhe kthjellimi i zemrës për përmendjen e Allahut”. Kështu e përshkruan përpjekjen për t’i zbatuar ato që kishte lexuar në veprat e tasavufit.

Si arsyetonte Gazaliu për zjarrin dhe pambukun

Në diskutimin e 17-të të Tehafut el-felasife, Gazaliu merr një shembull të zakonshëm. Pambuku digjet kur bie në kontakt me zjarrin. Çfarë vërteton ky vëzhgim? Sipas tij, shohim se djegia ndodh kur pambuku prek zjarrin. Vetëm nga ky vëzhgim nuk mund të nxjerrim përfundimin se zjarri vepron në mënyrë të pavarur ose se djegia duhet të ndodhë domosdoshmërisht sa herë që ato takohen.

Gazaliu dallon atë që njeriu vëzhgon nga përfundimi që nxjerr për shkakun. Ky dallim i lejon të pranojë rregullsinë që shohim në natyrë dhe njëkohësisht të mbrojë mundësinë e mrekullisë. Shembulli tregon si zhvillonte një debat teologjik. Ai merrte një pohim të njohur dhe shqyrtonte se deri ku e mbështeste argumenti.

Veprat kryesore

  • Ihja ulum ed-din – Ringjallja e shkencave fetare. Trajton adhurimin, jetën e përditshme, veset dhe virtytet. Te namazi, për shembull, Gazaliu shqyrton edhe praninë e zemrës gjatë faljes. Pyetja për qëllimin e veprës, që del në rrëfimin e largimit nga Bagdadi, zë vend këtu në edukimin e besimtarit.

  • Tehafut el-felasife – Mospërputhja e filozofëve. Shqyrton njëzet teza të traditës filozofike që përfaqësonin mendimtarë si Farabiu dhe Ibn Sinai. Ndër çështjet që trajton janë fillimi i botës dhe natyra e lidhjeve shkakësore.

  • El-Munkidh min ed-dalal – Shpëtimi nga lajthitja. Rrëfim në vetën e parë mbi kërkimin e një dijeje të sigurt. Gazaliu shpjegon si i shqyrtoi rrymat e mendimit të kohës, çfarë e shtyu të largohej nga Bagdadi dhe si e kuptoi rrugën e edukimit shpirtëror.

  • El-Mustasfa min ilm el-usul – Vepër mbi parimet e jurisprudencës islame. E përfunduar në vitin 503 hixhri (1109), trajton burimet e gjykimit juridik dhe mënyrën si juristi nxjerr përfundime prej tyre. I përket periudhës kur Gazaliu ishte kthyer në mësimdhënie.

Kthimi në mësimdhënie dhe përcjellja e veprës

Në vitin 499 hixhri (1106), Gazaliu iu rikthye mësimdhënies në Nizamijen e Nishapurit, ku dikur kishte qenë nxënës i el-Xhuvejnit. Më vonë u kthye në Tus. Atje kishte ngritur një shkollë të vogël dhe një qendër për jetën shpirtërore. Në vendlindje kaloi vitet e fundit dhe vdiq në 505 hixhri (1111).

Mes atyre që e takuan dhe mësuan prej tij ishte juristi andaluzian Ebu Bekër ibn el-Arabiu, i cili e takoi në Bagdad më 1097. Me veprat e Gazaliut u morën edhe dijetarë të brezave të mëvonshëm. Ibn Rushdi, për shembull, iu përgjigj argumenteve të Tehafutit në librin Tehafut et-tehafut. Kështu, debati që Gazaliu kishte zhvilluar në Bagdad vijoi edhe në mjedisin intelektual të Andaluzisë.

Në Bagdad, Gazaliu e vuri në shqyrtim qëllimin për të cilin po u mësonte të tjerëve. Kur shkroi për vlerën e dijes në Ihja, ia drejtoi të njëjtën pyetje edhe mësuesit që do ta lexonte librin. Pyetja mbeti pjesë e veprës së tij edhe pasi ai vetë u kthye në katedër. / bota-islame.com