Kongresi i Manastirit, kur shqiptarët u bashkuan rreth gjuhës së tyre
118 vjet nga Kongresi i Manastirit, ku përfaqësues të krahinave dhe besimeve të ndryshme fetare u mblodhën për t'i dhënë gjuhës shqipe një alfabet të përbashkët.
Më 22 nëntor 1908, në qytetin e Manastirit, sot Bitola në Maqedoninë e Veriut, përfundoi një nga kuvendet më të rëndësishme të historisë së arsimit dhe kulturës shqiptare. Pas nëntë ditësh diskutimesh, përfaqësues të shoqërive patriotike, intelektualë, mësues dhe klerikë myslimanë e të krishterë arritën marrëveshjen që do t'i hapte rrugën përdorimit të një alfabeti të përbashkët për gjuhën shqipe.
Kongresi i Manastirit, i mbajtur nga 14 deri më 22 nëntor 1908, ishte fryt i përpjekjeve të gjata të Rilindjes Kombëtare për përhapjen e arsimit dhe zhvillimin e letërsisë shqipe. Në një kohë kur shqiptarët jetonin të ndarë administrativisht në disa vilajete të Perandorisë Osmane dhe përdornin sisteme të ndryshme shkrimi, njësimi i alfabetit ishte bërë një nevojë e ngutshme.
Sot, 118 vjet më vonë, 22 Nëntori përkujtohet si Dita e Alfabetit Shqip, duke sjellë në vëmendje punën e atyre që vendosën bashkëpunimin për gjuhën mbi dallimet krahinore dhe fetare.
Një gjuhë, disa alfabete
Përpara vitit 1908, gjuha shqipe shkruhej me alfabete të ndryshme. Përdoreshin shkronja latine, greke dhe arabe, ndërsa shoqëri kulturore shqiptare kishin hartuar sisteme të veçanta shkrimi.


Ndër më të njohurit ishin alfabeti i Stambollit, i hartuar në vitin 1879, alfabeti i shoqërisë «Bashkimi» në Shkodër dhe ai i shoqërisë «Agimi».
Kjo shumëllojshmëri krijonte vështirësi për botimin e librave, hartimin e teksteve shkollore, komunikimin ndërmjet krahinave dhe përhapjen e arsimit në gjuhën amtare.
Nevoja për një alfabet të përbashkët ishte diskutuar prej dekadash nga rilindësit shqiptarë. Në këtë proces kishin kontribuar personalitete të njohura, ndër të cilët Sami Frashëri, Naim Frashëri, Jani Vreto dhe shumë veprimtarë të tjerë të arsimit e kulturës kombëtare.
Pikërisht kjo nevojë i mblodhi përfaqësuesit shqiptarë në Manastir, në nëntor të vitit 1908.
Kongresi që bashkoi përfaqësuesit shqiptarë
Kongresi i Manastirit u organizua me nismën e klubit shqiptar «Bashkimi» të Manastirit. Në të morën pjesë rreth 50 delegatë, të ardhur nga qytete dhe krahina të ndryshme shqiptare, si edhe përfaqësues të shoqërive shqiptare jashtë vendit.

Kryetar i Kongresit u zgjodh Mit'hat Frashëri, ndërsa komisioni prej 11 anëtarësh, i ngarkuar me shqyrtimin e çështjes së alfabetit, u drejtua nga Atë Gjergj Fishta.
Ndër pjesëmarrësit dhe personalitetet e përfshira në punimet e Kongresit ishin Luigj Gurakuqi, Ndre Mjeda, Gjergj Qiriazi, Shahin Kolonja, Sotir Peçi, Bajo Topulli, Parashqevi Qiriazi, Fehim Zavalani dhe shumë të tjerë.
Pas diskutimeve, Kongresi miratoi përdorimin e dy alfabeteve: alfabetit të Stambollit dhe një alfabeti të ndërtuar tërësisht mbi shkronjat latine. Në vitet që pasuan, alfabeti latin u përhap dhe u konsolidua si alfabeti i përbashkët i shqipes.
Kjo hollësi historike ka rëndësi, sepse Kongresi nuk e zëvendësoi menjëherë çdo sistem të mëparshëm shkrimi. Ai krijoi marrëveshjen e nevojshme që shqiptarët të ecnin drejt njësimit përfundimtar të alfabetit.
Kontributi i intelektualëve dhe klerikëve myslimanë
Historia e Kongresit të Manastirit është e lidhur ngushtë me bashkëpunimin ndërmjet shqiptarëve të besimeve të ndryshme fetare.
Në punimet e tij morën pjesë intelektualë dhe veprimtarë myslimanë, të cilët e konsideronin arsimin në gjuhën shqipe pjesë të përpjekjeve për zhvillimin kulturor dhe kombëtar.

Mit'hat Frashëri drejtoi Kongresin, ndërsa Shahin Kolonja, publicist dhe veprimtar i njohur i Rilindjes Kombëtare, ishte anëtar i komisionit të alfabetit.
Në radhët e pjesëmarrësve përmenden gjithashtu Fehim Zavalani, një prej organizatorëve të Kongresit, si dhe Hafiz Ibrahim efendiu nga Shkupi, ndër përfaqësuesit e klerit mysliman.
Kontributi i tyre ishte pjesë e një tradite më të gjatë të përfshirjes së intelektualëve myslimanë shqiptarë në çështjen e gjuhës dhe arsimit kombëtar.
Një vend të veçantë në këtë histori zë Sami Frashëri, i cili, së bashku me rilindës të tjerë, kishte punuar për hartimin dhe përhapjen e alfabetit të Stambollit. Përmes veprimtarisë së tij gjuhësore, arsimore dhe botuese, Sami Frashëri ndihmoi në krijimin e bazës intelektuale mbi të cilën u zhvilluan diskutimet e mëvonshme për alfabetin.
Pjesëmarrja e klerikëve myslimanë dhe të krishterë në Kongres tregoi se, pavarësisht dallimeve në traditat fetare dhe kulturore, ata mund të bashkëpunonin për një qëllim të përbashkët: përhapjen e dijes dhe zhvillimin e gjuhës shqipe.
Gjuha shqipe dhe bashkëjetesa fetare
Një nga karakteristikat e Kongresit të Manastirit ishte përfaqësimi i shqiptarëve të besimeve të ndryshme në të njëjtin kuvend.

Në tryezat e tij u ulën përfaqësues myslimanë, katolikë dhe ortodoksë, të cilët, përtej traditave të tyre fetare, ndanin shqetësimin për të ardhmen e gjuhës shqipe.
Kjo bashkëpunim kishte një kuptim të veçantë në rrethanat e fillimit të shekullit XX. Shkrimi i shqipes me alfabete të ndryshme lidhej edhe me traditat arsimore e fetare, ndaj arritja e një marrëveshjeje kërkonte kapërcimin e preferencave të trashëguara.
Delegatët e Manastirit treguan se përkatësia fetare dhe angazhimi për gjuhën kombëtare nuk përjashtonin njëra-tjetrën.
Në këtë kuptim, Kongresi mbetet një shembull historik i bashkëpunimit ndërfetar në shërbim të arsimit dhe kulturës shqiptare.
Nga Manastiri drejt shkollës shqipe
Vendimet e Kongresit ndikuan drejtpërdrejt në zhvillimin e arsimit dhe botimeve në gjuhën shqipe.

Përdorimi gjithnjë e më i gjerë i një alfabeti të përbashkët krijoi mundësi për hartimin e abetareve, teksteve mësimore, gazetave dhe librave që mund të lexoheshin nga shqiptarët e krahinave të ndryshme.
Njësimi i shkrimit lehtësoi komunikimin ndërmjet shoqërive kulturore dhe ndihmoi në zgjerimin e veprimtarisë arsimore.
Këto zhvillime ndodhën në një periudhë kur shqiptarët po përjetonin ndryshime të rëndësishme politike dhe shoqërore. Katër vjet pas Kongresit të Manastirit, më 28 nëntor 1912, në Vlorë do të shpallej Pavarësia e Shqipërisë.
Megjithëse Kongresi i Manastirit ishte përqendruar kryesisht te çështja e alfabetit, vendimet e tij ndihmuan në forcimin e komunikimit kulturor dhe arsimor ndërmjet shqiptarëve.
22 Nëntori, një ditë për të kujtuar dhe vlerësuar gjuhën shqipe
Sot, Dita e Alfabetit Shqip është një rast për të kujtuar ata që punuan për ruajtjen, kultivimin dhe përhapjen e gjuhës amtare.
Nga Sami Frashëri te Gjergj Fishta, nga Shahin Kolonja te Ndre Mjeda, nga familja Qiriazi te shumë mësues, shkrimtarë dhe klerikë të tjerë, historia e alfabetit shqip është ndërtuar përmes kontributeve të njerëzve me prejardhje dhe bindje të ndryshme.
Ata nuk kishin gjithmonë të njëjtat mendime për çështjet e kohës, por arritën të gjenin një marrëveshje për një nevojë që i bashkonte.
118 vjet pas Kongresit të Manastirit, mesazhi i 22 Nëntorit mbetet i qartë: gjuha shqipe është një pasuri e përbashkët, ruajtja dhe zhvillimi i së cilës është përgjegjësi e çdo brezi.
Të kujtosh Kongresin e Manastirit do të thotë të vlerësosh punën e atyre që i dhanë përparësi dijes, arsimit dhe bashkëpunimit, duke lënë pas një alfabet që sot i bashkon shqiptarët kudo ku jetojnë.
Gëzuar Ditën e Alfabetit Shqip!
Bota Islame | 22 nëntor 2026
Burime historike: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, materiali për Kongresin e Manastirit në buletinin e nëntorit 2025; revista shkencore Studime Filologjike, «Alfabeti i gjuhës shqipe dhe Kongresi i Manastirit (14–22 nëntor 1908)»; studimi «Kongresi i Manastirit në këndvështrimin e Petro Janurës», botuar në platformën Albanica.




