Turqia u zgjua mëngjesin e 13 gushtit 2026 me një operacion të gjerë policor që vendosi përsëri marrëdhënien mes shtetit, politikës dhe xhemateve fetare në qendër të debatit publik. Me urdhër të Prokurorisë së Përgjithshme të Ankarasë, operacioni u shtri në 17 provinca, përfshirë Stambollin, Ankaranë dhe Antalian, duke vënë në shënjestër drejtuesin aktual të Süleymancı-ve, Alihan Kuriş, dhe dhjetëra persona të lidhur me strukturën.
Në planin juridik, akuzat janë serioze: organizim kriminal për përfitim, pastrim parash, mashtrim ndaj institucioneve publike dhe shkelje të legjislacionit tatimor. Si në çdo shtet të së drejtës, këto pretendime meritojnë të hetohen dhe, nëse provohen në një proces të drejtë, përgjegjësit duhet të përgjigjen para drejtësisë.
Por pikërisht këtu fillon pyetja tjetër: pse tani?
Historia e marrëdhënieve të Süleymancı-ve me pushtetin e AKP-së tregon se operacioni i sotëm nuk zhvillohet në një vakum politik. Edhe më domethënës është fakti se disa prej atyre që e kanë përjetuar më parë përplasjen me pushtetin Erdoğan kishin paralajmëruar prej vitesh se një moment i tillë mund të vinte.
Një xhemat që nuk qëndroi në rresht
Süleymancılar janë një nga strukturat më të vjetra dhe më të organizuara të Islamit tradicional në Turqi. Të formuar rreth trashëgimisë së dijetarit Süleyman Hilmi Tunahan, ata krijuan gjatë dekadave një rrjet të gjerë kursesh Kur'ani, konviktesh studentore, shoqatash, fondacionesh dhe institucionesh edukative.
Pikërisht ky rrjet u dha atyre diçka që në Turqinë e sotme mund të jetë njëkohësisht aset dhe rrezik: autonominë.
Süleymancılar nuk u transformuan kurrë plotësisht në një strukturë organike të AKP-së. Në zgjedhje të ndryshme, veçanërisht nga viti 2018 e këtej, u raportua se pjesë të rëndësishme të xhematit mbështetën forca të tjera politike. Në vitin 2019, emri i tyre u lidh fort me mbështetjen për Ekrem İmamoğlu-n, kandidatin që i mori AKP-së Stambollin – qytetin nga ku kishte nisur ngritja politike e vetë Recep Tayyip Erdoğan-it.
Marrëdhënia u bë edhe më e tensionuar pas zgjedhjeve lokale të vitit 2024. Dhe pikërisht aty filloi të ndryshonte edhe gjuha që përdorej ndaj xhematit.
Nga “xhemat” në “FETÖ e dytë”
Një nga deklaratat më domethënëse erdhi nga Metin Külünk, ish-deputet i AKP-së dhe një figurë e njohur e rrethit politik të Erdoğan-it. Në mars dhe prill 2024, Külünk ngriti publikisht idenë nëse Süleymancı-t po përgatiteshin për të zënë vendin që pushteti i atribuon lëvizjes Gülen dhe foli për rrezikun e një “strukture të dytë paralele” dhe një “procesi të dytë FETÖ”.
Në kontekstin turk, një formulim i tillë nuk është i parëndësishëm. “FETÖ” është etiketa që shteti turk përdor për lëvizjen Gülen. Përvoja e viteve të fundit ka treguar se një etiketim i tillë mund të jetë shumë më tepër sesa retorikë politike: ai mund të paraprijë hetime, arrestime, konfiskime dhe çmontim institucional.
Prandaj, kur një figurë e rëndësishme e rrethit të AKP-së fillon ta vendosë një xhemat tjetër brenda të njëjtit fjalor, kjo nuk mund të shihet vetëm si polemikë elektorale. Sot, pak më shumë se dy vjet më vonë, drejtuesi i këtij xhemati ndodhet në qendër të një operacioni shtetëror të shtrirë në 17 provinca.
Kjo kronologji nuk provon se operacioni është politik, por e bën të pamundur të pretendohet se konteksti politik nuk ekziston.
“Tarikatet po përjetojnë vitin 2012 të xhematit Gülen”
Ajo që e bën situatën edhe më domethënëse është se paralajmërimi nuk erdhi pas operacionit. Ai erdhi katër vjet përpara tij.
Më 21 prill 2022, M. Ahmet Karabay publikoi një analizë me një titull që sot tingëllon pothuajse profetik:
“Tarikatet po përjetojnë vitin 2012 të xhematit Gülen.”
Në atë analizë, Süleymancı-t përmendeshin konkretisht si një strukturë ndaj së cilës po krijohej gradualisht një atmosferë akuzash dhe presioni. Autori ngrinte madje mundësinë se në të ardhmen mund të prodhohej ndaj tyre një etiketë e re e modeluar sipas terminologjisë së përdorur kundër lëvizjes Gülen.
Titulli kishte një logjikë të qartë historike, sepse përplasja ndërmjet pushtetit Erdoğan dhe lëvizjes Gülen nuk filloi më 15 korrik 2016. Shenjat serioze të konfliktit u shfaqën që në shkurt 2012, me krizën rreth shërbimit sekret turk MIT, kur tensionet mes prokurorëve, policisë, qeverisë dhe qarqeve të lidhura me Gülenin dolën hapur në sipërfaqe.
Në 2013, konflikti u bë edhe më i dukshëm përmes çështjes së dershaneve – qendrave private të kurseve – dhe më pas hetimeve të korrupsionit që prekën rrethin e Erdoğan-it. Në vitet 2014–2016 goditja ndaj mediave, kompanive, institucioneve arsimore dhe njerëzve të lidhur me lëvizjen ishte tashmë në zhvillim, shumë përpara tentativës për grusht shteti të korrikut 2016.
Ky fakt është thelbësor për të kuptuar atë që ndodhi më pas.
15 korriku nuk ishte fillimi i luftës – ishte pika e kthesës
Narrativa zyrtare e Ankarasë ia atribuon tentativën për grusht shteti të 15 korrikut 2016 lëvizjes Gülen. Fethullah Gülen e mohoi deri në fund këtë akuzë dhe, jashtë Turqisë, përgjegjësia e lëvizjes në tërësi nuk është trajtuar në mënyrë universale si një fakt i pakontestueshëm.
Por politikisht, 15 korriku pati një efekt të padiskutueshëm: i dha Erdoğan-it mundësinë ta çonte në një nivel krejt tjetër luftën që kishte filluar vite më parë.
Ajo që deri atëherë ishte një luftë politike, mediatike, administrative dhe gjyqësore kundër një ish-aleati, pas 15 korrikut u shndërrua në një fushatë shtetërore në shkallë shumë më të gjerë. Dhjetëra mijëra njerëz u arrestuan ose u ndaluan, shumë të tjerë u larguan nga puna, ndërsa shkolla, universitete, media, shoqata, kompani dhe institucione të lidhura – ose të konsideruara të lidhura – me lëvizjen u mbyllën apo u konfiskuan.
Pra, 15 korriku nuk krijoi konfliktin Erdoğan–Gülen; ai i dha konfliktit ekzistues fuqinë politike për t'u shndërruar në diçka shumë më të madhe.
Dhe pikërisht këtu historia bëhet relevante për Süleymancı-t.
Historia politike njeh raste kur një krizë reale ose e pretenduar është përdorur nga pushteti për të ndryshuar ekuilibrat politikë shumë përtej vetë ngjarjes. Shembulli klasik mbetet zjarri i Reichstag-ut në Gjermani më 27 shkurt 1933. Edhe sot historianët debatojnë se kush e shkaktoi realisht zjarrin. Ajo që nuk diskutohet është ajo që ndodhi pas tij: Hitleri dhe nazistët e përdorën ngjarjen për të akuzuar komunistët, për të pezulluar liritë kushtetuese dhe për të goditur kundërshtarët politikë, duke përshpejtuar konsolidimin e diktaturës.
Natyrisht, Turqia e vitit 2016 nuk është Gjermania e vitit 1933 dhe analogjitë historike nuk duhet të shndërrohen në barazime artificiale. Por mësimi politik mbetet universal: krizat mund të përdoren për qëllime që shkojnë shumë përtej adresimit të vetë krizës.
Në Turqi, tentativa e grushtit të shtetit e vitit 2016 u pasua nga një përqendrim shumë më i madh i pushtetit, masa emergjence dhe një spastrim që përfshiu një spektër shumë të gjerë të shoqërisë dhe institucioneve.
Dhjetë vjet më vonë lind pyetja: a po kërkon sistemi politik një kundërshtar të ri?
“Ne e kemi parë këtë film”
Edhe kjo pyetje nuk po bëhet vetëm sot. Që në prill 2024, në media të ndryshme u publikua një artikull me titullin e drejtpërdrejtë:
“Biz bu filmi gördük” – “Ne e kemi parë këtë film.”
Artikulli e lidhte presionin ndaj Süleymancı-ve me faktin se ata nuk ishin rreshtuar elektoralisht me pushtetin. Sipas tij, presioni po manifestohej përmes kontrolleve ndaj konvikteve, inspektimeve dhe një diskursi në rritje që e paraqiste xhematin si një “strukturë paralele”.
Edhe kjo analizë u publikua më shumë se dy vjet përpara operacionit të 13 gushtit 2026. Në gusht 2024 erdhi një tjetër paralajmërim: “Süleymancı-t përsëri në shënjestër.” Edhe aty argumentohej se presioni ndaj xhematit nuk duhej parë i shkëputur nga autonomia e tij politike dhe konflikti me qarqet e pushtetit.
Fakti që këto paralajmërime janë bërë në 2022 dhe 2024, dhe jo pasi filloi operacioni i vitit 2026, u jep atyre një peshë që nuk mund të shpërfillet.
Pushteti i gjatë dhe problemi i të pavarurve
AKP qeveris Turqinë që prej vitit 2002. Recep Tayyip Erdoğan ka qenë në qendër të sistemit politik turk për më shumë se dy dekada.
Një pushtet kaq i gjatë krijon pothuajse në mënyrë të pashmangshme një marrëdhënie të re mes shtetit dhe shoqërisë: kufiri ndërmjet besnikërisë ndaj shtetit dhe besnikërisë ndaj pushtetit bëhet gjithnjë e më i vështirë për t'u dalluar.
Dhe këtu qëndron problemi më i madh që nxjerr në pah çështja Süleymancı.
Për shumë vite, xhemati funksionoi brenda sistemit turk. Kishte kurse, konvikte, fondacione, kompani dhe një prani të konsiderueshme edhe jashtë Turqisë.
Nëse kjo strukturë përbënte prej kohësh një kërcënim të jashtëzakonshëm, atëherë lindin disa pyetje të pashmangshme: Pse rreziku u bë kaq urgjent pikërisht pasi xhemati nisi të pozicionohej politikisht larg AKP-së? Pse diskutimi për “strukturën paralele” u intensifikua pas zgjedhjeve? Pse retorika e “FETÖ-s së dytë” u shfaq pasi Süleymancı-t u lidhën me mbështetjen për kundërshtarët e AKP-së? Dhe pse vetëm pak vite më vonë erdhi operacioni?
Nëse, përkundrazi, kemi të bëjmë vetëm me krime financiare individuale, atëherë duhet bërë një dallim shumë i qartë ndërmjet personave të hetuar dhe njerëzve që lidhen fetarisht ose shpirtërisht me traditën e Süleyman Hilmi Tunahanit. Ky dallim është thelbësor.
Turqia dhe cikli i kundërshtarëve të rinj
Historia politike e dy dekadave të fundit të Turqisë ka një karakteristikë që nuk mund të shpërfillet: shumë individë, grupe dhe struktura që në një periudhë kanë bashkëjetuar apo bashkëpunuar me pushtetin, më vonë janë transformuar në kundërshtarë.
Shembulli më dramatik është lëvizja Gülen. Përplasja nuk filloi në vitin 2016; ajo kishte vite që zhvillohej. Më pas erdhi 15 korriku dhe gjithçka ndryshoi në shkallë.
Dhjetë vjet më vonë, Süleymancı-t po hyjnë në një zonë që duket shqetësueshëm e njohur. Jo sepse historia e tyre është identike me atë të lëvizjes Gülen – nuk është – por sepse mekanizmi politik duket familjar:
autonomi → distancim → etiketim → delegjitimim → hetim → operacion.
Kjo është ajo që e bën deklaratën e Külünk të vitit 2024 veçanërisht domethënëse në retrospektivë. Dhe kjo është arsyeja pse titulli i vitit 2022 – “Tarikatet po përjetojnë vitin 2012 të xhematit Gülen” – meriton sot të lexohet edhe një herë.
Pas vitit 2016, narrativa e luftës kundër “FETÖ-s” u bë një nga shtyllat kryesore të diskursit politik dhe të sigurisë së AKP-së. Ajo legjitimoi masa të jashtëzakonshme, mobilizoi elektoratin, justifikoi reforma institucionale dhe ndihmoi në krijimin e një sistemi politik shumë më të përqendruar rreth presidencës.
Por kanë kaluar dhjetë vjet.
Pushtetet e tejzgjatura kanë një problem të njohur: me kalimin e kohës, kundërshtari i vjetër konsumohet dhe tundimi për të identifikuar një figurë, strukturë apo rrezik të ri bëhet gjithnjë e më i madh.
Kjo nuk do të thotë se operacioni ndaj Süleymancı-ve është prodhuar artificialisht vetëm për këtë qëllim. Por ngre një pyetje legjitime:
A po përgatitet “kurbani” i radhës?
“Kurbani” i radhës?
Do të ishte juridikisht e papërgjegjshme të shpallej Alihan Kuriş i pafajshëm për çdo akuzë vetëm sepse drejton një xhemat fetar. Por po aq problematike do të ishte që një shoqëri të pranonte automatikisht se çdo strukturë e shpallur papritur “rrezik për shtetin” është e tillë vetëm sepse pushteti e thotë këtë.
Drejtësia duhet të flasë me prova, jo me etiketa.
Nëse çështja mbetet një hetim transparent mbi kompani, para dhe persona konkretë, dhe nëse të akuzuarve u garantohet një proces i drejtë, atëherë shteti po ushtron një kompetencë legjitime.
Por nëse hetimi gradualisht shndërrohet në goditje të kurseve të Kur'anit, konvikteve, vakëfeve, fondacioneve, institucioneve fetare dhe komunitetit në tërësi, atëherë do të kemi hyrë në një territor krejt tjetër.
Atëherë pyetja nuk do të jetë më “Çfarë ka bërë Alihan Kuriş?”, por:
“Çfarë duhet të bëjë një xhemat në Turqinë e sotme që të mos konsiderohet armik i pushtetit?”
Pushtetet e gjata kanë një problem të vjetër: me kalimin e kohës kanë gjithnjë e më shumë nevojë të shpjegojnë vështirësitë jo përmes vetë sistemit, por përmes armiqve të rinj. Dje ishte një grup, sot mund të jetë një tjetër, ndërsa nesër mund të jetë dikush që sot konsiderohet aleat.
Në këtë kuptim, çështja Süleymancı nuk është vetëm çështje e një xhemati fetar. Është një pyetje për vetë Turqinë:
A ka ende hapësirë në sistemin politik turk për një organizim konservator, fetar apo civil që të jetë i pavarur nga pushteti, madje edhe të votojë kundër tij, pa u transformuar më pas në një çështje sigurie kombëtare?
Përgjigjen nuk do ta japë vetëm operacioni i 13 gushtit. Do ta japë ajo që do të ndodhë pas tij.
Nëse historia përfundon me përgjegjësi individuale të provuara në gjykatë, atëherë kemi një çështje drejtësie. Nëse përfundon me çmontimin e një komuniteti të tërë, atëherë Süleymancı-t do të kenë marrë një rol shumë më simbolik:
atë të kurbanit të radhës në ciklin e gjatë të një pushteti që prej më shumë se dy dekadash ka gjithnjë e më pak tolerancë ndaj strukturave që nuk mund t'i kontrollojë.
Dhe atëherë paralajmërimi i vitit 2022 do të tingëllojë edhe më rëndë:
“Tarikatet po përjetojnë vitin 2012 të xhematit Gülen.”
Nëse historia përsëritet, ajo rrallë e bën këtë me të njëjtët aktorë. Por shpesh e bën me të njëjtën metodë./ AFD
