22 Nën 2026 4 min lexim 13
Histori

Të njohim dijetarët tanë! | Abdulkadir GEJLANI

Të njohim dijetarët tanë! | Abdulkadir GEJLANI

Çfarë i mbetet njeriut në dorë kur përballet me diçka që nuk mund ta ndryshojë? Në ligjëratën e parë të Futuh el-Gajb, Shejh Abdylkadir el-Xhilaniu (Gejlani) e fton besimtarin të shohë çfarë i kërkohet të bëjë, nga çfarë duhet të përmbahet dhe si ta pranojë atë që Allahu ka caktuar. Me këtë këshillë, juristi hanbeli dhe predikuesi i Bagdadit e lidh përgjegjësinë për veprat me gjendjen e zemrës.

Në traditën sufiste, el-Xhilaniu njihet me titullin Gavs-i A’dham (el-Gavth el-A’dham, الغوث الأعظم), që fjalë për fjalë do të thotë “ndihmësi më i madh”. Me emrin e tij lidhet tarikati Kadirije. Një pjesë e mësimeve të tij është ruajtur në ligjëratat që shënuan nxënësit dhe familjarët e tij.

Nga Xhilani në Bagdad

Muhjiddin Ebu Muhamed Abdylkadir ibn Ebi Salih Musa el-Xhilaniu lindi në 470 hixhri (1077–1078) në krahinën e Xhilanit, në veri të Iranit të sotëm. Burimet japin të dhëna të ndryshme për vendbanimin e saktë të lindjes. I ati, Ebu Salih Musai, vdiq kur Abdylkadiri ishte ende i vogël. Ai u rrit pranë nënës së tij, Fatimes, dhe nën kujdesin e gjyshit nga ana e saj, Ebu Abdullah es-Savmaiut, i njohur për devotshmërinë e tij.

Rreth moshës tetëmbëdhjetëvjeçare, më 1095, mori lejen e nënës, iu bashkua një karvani dhe u nis për në Bagdad. Qyteti ishte selia e kalifatit abasid dhe një qendër studimi për hadithin, jurisprudencën dhe gjuhën arabe. Fikhun e studioi me juristin hanbeli Ebu Sa’d el-Muharrimi. Gjuhën dhe letërsinë arabe i mësoi nga Zekerija et-Tebrizi, ndërsa formimi i tij në tasavuf lidhet me Ebu’l-Hajr ed-Debbasin.

Sipas jetëshkrimit të përmbledhur nga Süleyman Uludağ, el-Muharrimiu i vuri në dispozicion një medrese në lagjen Bab el-Ezexh. Atje el-Xhilaniu dha mësim në fikh, hadith dhe komentim të Kuranit. Jetëshkrimet përmendin edhe një periudhë kur u tërhoq nga jeta publike. Hollësitë për kohëzgjatjen dhe sprovat e asaj periudhe vijnë nga rrëfimet e traditës sufiste.

Si e lidhte fikhun me edukimin shpirtëror

Në ligjëratën e parë të Futuh el-Gajb, el-Xhilaniu i përmbledh tri detyrat me këto fjalë.

“Një urdhër që e zbaton, një ndalesë që e shmang dhe një caktim që e pranon me kënaqësi.”

Ta marrim shembullin e një tregtari që ka pësuar humbje. Ai duhet të shohë çfarë detyrimesh ka ende ndaj atyre me të cilët ka bërë marrëveshje dhe t’i shmanget mashtrimit, edhe kur i duket rruga më e shpejtë për ta mbuluar humbjen. Ndërsa përmbush detyrimet e veta, i mbetet të punojë edhe me veten për ta pranuar atë që ka ndodhur. Dy pjesët e para të këshillës drejtojnë veprimin. E treta lidhet me mënyrën si njeriu përballet me atë që nuk e ka në dorë.

Në ligjëratat e tjera, el-Xhilaniu u flet dëgjuesve për pendimin, mbështetjen tek Allahu dhe dobësinë e njeriut përballë dëshirave të veta. Edhe në formën e shkruar, këto ligjërata ruajnë gjuhën e këshillës që i drejtohet dikujt që duhet të marrë një vendim ose të ndryshojë një zakon.

Veprat kryesore

  • El-Gunje li-talibi tarik el-hakk. Udhëzues mbi besimin, adhurimin dhe sjelljen. Trajton detyrimet fetare dhe jep këshilla për jetën e përditshme, devotshmërinë dhe përmbajtjen.

  • El-Fet’h er-Rabbani. Përmbledhje prej 62 pjesësh, e formuar nga shënimet që nxënësit morën gjatë ligjëratave të tij. Shumicën e ligjëratave i mbajti në medrese. Në to trajton pendimin, qëllimin me të cilin njeriu vepron dhe mënyrën si përballet me dobësitë e veta.

  • Futuh el-Gajb. Përmbledhje ligjëratash që, sipas traditës së transmetimit, i mblodhi i biri, Abdyrrezzaku. Libri përfshin edhe një porosi që i atribuohet shejhut në fund të jetës.

Ata që e përcollën mësimin e tij

Një pjesë e mësimit të el-Xhilaniut mbërriti në formë librash sepse njerëzit që e dëgjuan i shënuan ligjëratat. I biri Abdyrrezzaku lidhet me mbledhjen e Futuh el-Gajb. Në përcjelljen e mësimit të tij në Bagdad përmendet edhe një tjetër bir, Abdylvehabi. Me kalimin e brezave, mësimet u përcollën në kuadër të tarikatit Kadirije, që mori emrin e tij.

Veprat gjetën lexues edhe jashtë rrethit të parë të dëgjuesve. Abdylhak ed-Dihleviu, për shembull, shkroi një koment mbi Futuh el-Gajb shumë më vonë.

El-Xhilaniu vdiq në 561 hixhri (1166) në Bagdad, qyteti ku kishte shkuar si nxënës dhe ku u bë mësues. Ligjërata me të cilën hapet Futuh el-Gajb na kthen te puna e tij si predikues. Ajo i kërkon lexuesit të dallojë përgjegjësinë për atë që bën nga mënyra si përballet me atë që i ndodh./ bota-islame.com