Në një kohë kur fëmijët dhe të rinjtë kalojnë një pjesë gjithnjë e më të madhe të jetës së tyre në hapësirën digjitale, Observatori i Al-Azharit për Luftimin e Ekstremizmit ngre një shqetësim serioz: rreziku nuk qëndron vetëm te përmbajtja që të rinjtë kërkojnë në internet, por edhe te përmbajtja që algoritmet zgjedhin t’ua shfaqin atyre.
Në një analizë të titulluar “Digital Predators: How Algorithms Are Stealing a Generation” – “Grabitqarët digjitalë: Si algoritmet po vjedhin një brez” – Observatori i Al-Azharit për Luftimin e Ekstremizmit trajton mënyrën se si mjedisi digjital mund të shfrytëzohet për të ndikuar te të rinjtë dhe për t’i ekspozuar ata gradualisht ndaj ideve ekstremiste.
Analiza e Al-Azharit e zhvendos vëmendjen nga ideja tradicionale se radikalizimi në internet ndodh vetëm kur një person kërkon në mënyrë aktive materiale ekstremiste. Në epokën e rrjeteve sociale, sistemet e rekomandimit mësojnë vazhdimisht nga sjellja e përdoruesit: çfarë shikon, ku ndalet më gjatë, çfarë pëlqen dhe me çfarë ndërvepron. Kjo mund të krijojë një rrjedhë gjithnjë e më të personalizuar të përmbajtjes dhe, në disa raste, ta ekspozojë përdoruesin ndaj materialeve gjithnjë e më polarizuese.
Nga vetmia te ndjenja e përkatësisë
Një nga pikat më të rëndësishme të analizës lidhet me dobësitë emocionale dhe sociale të të rinjve.
Sipas Observatorit, grupet ekstremiste mund të veprojnë si “grabitqarë digjitalë”, duke identifikuar individë që ndihen të vetmuar, të izoluar ose që kërkojnë identitet dhe përkatësi. Më pas, këtyre të rinjve mund t’u ofrohet një ndjenjë e shtrembëruar e “vëllazërisë” dhe komunitetit, e cila gradualisht mund të përdoret për t’i afruar me ideologji radikale.
Kjo e bën sfidën veçanërisht të ndërlikuar. Një i ri mund të mos hyjë në internet duke kërkuar ekstremizëm. Ai mund të jetë duke kërkuar përgjigje për identitetin, problemet personale apo thjesht një komunitet ku ndihet i pranuar. Pikërisht këto nevoja njerëzore mund të shfrytëzohen nga aktorë që synojnë manipulimin ideologjik.
Kur algoritmi bëhet pjesë e problemit
Algoritmet e rekomandimit janë krijuar kryesisht për t’i mbajtur përdoruesit të angazhuar me përmbajtjen. Sa më shumë që një person ndërvepron me një lloj materiali, aq më shumë sistemi mund t’i rekomandojë përmbajtje të ngjashme.
Problemi lind kur kjo logjikë favorizon materiale sensacionale, polarizuese ose manipuluese.
Studime më të gjera mbi ekosistemin digjital kanë ngritur shqetësime të ngjashme. Një analizë e fundit e Institute for Strategic Dialogue mbi algoritmet rekomanduese, për shembull, gjeti se të miturit mund të ekspozohen ndaj përmbajtjeve të dëmshme edhe pa i kërkuar ato drejtpërdrejt, duke kaluar gradualisht nga interesa të zakonshme drejt përmbajtjeve më të politizuara dhe konspirative.
Kjo nuk do të thotë se çdo algoritëm çon drejt radikalizimit apo se çdo i ri që ndeshet me materiale problematike do të bëhet ekstremist. Por tregon se arkitektura e platformave mund të luajë rol në përcaktimin e botës informative që një i ri sheh çdo ditë.
Një sfidë e re për prindërit
Mesazhi që del nga analiza e Al-Azharit ka rëndësi të veçantë për familjet myslimane.
Në të kaluarën, prindërit shqetësoheshin kryesisht se me kë shoqërohej fëmija i tyre. Sot duhet të shtrohet edhe një pyetje tjetër: çfarë po i rekomandon algoritmi fëmijës tim çdo ditë?
Kontrolli prindëror, në këtë realitet, nuk mund të kufizohet vetëm te koha që fëmija kalon përpara ekranit. Një rol gjithnjë e më të madh merr edukimi digjital: t’u mësohet të rinjve të dallojnë manipulimin, propagandën, informacionin e rremë dhe përmbajtjen që synon të shfrytëzojë emocionet e tyre.
Kjo kërkon gjithashtu një marrëdhënie komunikimi mes prindit dhe fëmijës. Nëse familja nuk është hapësira ku i riu mund të diskutojë pyetjet, dyshimet dhe shqetësimet e tij, ekziston rreziku që përgjigjet t’i kërkojë në komunitete digjitale që mund të mos kenë gjithmonë qëllime të mira.
Edukimi fetar në epokën e algoritmeve
Analiza hap gjithashtu një debat më të gjerë për institucionet islame.
Nëse xhamitë, shkollat dhe familjet duan të mbrojnë brezin e ri nga ekstremizmi, edukimi fetar nuk mund të kufizohet vetëm në transmetimin e njohurive tradicionale. Të rinjtë duhet të pajisen edhe me aftësinë për të kuptuar botën digjitale ku jetojnë.
Kjo do të thotë të mësojnë të pyesin:
Kush e ka krijuar këtë përmbajtje? Cili është qëllimi i saj? A është burimi i besueshëm? Pse po ma rekomandon platforma pikërisht mua? A po përpiqet dikush të më informojë apo të manipulojë emocionet e mia?
Këto pyetje po bëhen pjesë e një forme të re të edukimit kritik.
Familja përpara algoritmit
Paralajmërimi i Al-Azharit prek në thelb një nga sfidat më të mëdha të prindërimit modern: kush po ndikon më shumë në formimin e botëkuptimit të fëmijës – familja, shkolla dhe komuniteti, apo algoritmi që e shoqëron për orë të tëra çdo ditë?
Teknologjia dhe rrjetet sociale janë tashmë pjesë e pandashme e jetës moderne dhe zgjidhja nuk qëndron thjesht në largimin e të rinjve prej tyre. Sfida është t’i përgatisim ata që të lundrojnë në këtë botë me vetëdije, mendim kritik dhe një bazë të shëndoshë morale e shpirtërore.
Në epokën digjitale, prania e prindit nuk matet vetëm me kohën që kalon pranë fëmijës. Ajo matet edhe me aftësinë për të kuptuar botën ku fëmija jeton.
Sepse nëse familja, shkolla dhe komuniteti nuk janë të pranishëm në formimin e të riut, hapësirën e tyre mund ta zërë një algoritëm – ose dikush që ka mësuar ta përdorë atë për të arritur tek ai.
Bota Islame
Burimi kryesor: Observatori i Al-Azharit për Luftimin e Ekstremizmit. Analiza origjinale “Digital Predators: How Algorithms Are Stealing a Generation”
