Qytete Islame | 03 - JERUSALEMI – AL-KUDSI

🕌 QYTETET ISLAME | 03

JERUSALEMI – AL-KUDSI

Qyteti i Mesxhid el-Aksasë dhe mijëra viteve histori

Jerusalemi, i njohur në traditën arabe dhe islame si Al-Kuds dhe Bejt el-Makdis, është një nga qytetet më të lashta, më të shenjta dhe njëkohësisht më të kontestuara të historisë njerëzore.

I ngritur mbi kodrat e Judesë, në një lartësi prej rreth 785 metrash mbi nivelin e detit, Jerusalemi shikon në lindje drejt Detit të Vdekur dhe luginës së Jordanit, ndërsa në perëndim shtrihet drejt ultësirës bregdetare dhe Mesdheut, rreth 60 kilometra larg.

Në qendër të qytetit modern qëndron Qyteti i Vjetër, një hapësirë e rrethuar me mure, me një sipërfaqe prej afërsisht vetëm një kilometër katror. Brenda kësaj hapësire relativisht të vogël gjendet një përqendrim i jashtëzakonshëm monumentesh, faltoreje, medresesh, kishash, sinagogash, tregjesh, rrugicash dhe ndërtesash që dëshmojnë mijëra vite histori.

Qyteti i Vjetër është përfshirë që prej vitit 1981 në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s.

Por Jerusalemi nuk është vetëm një muze i së kaluarës.

Përtej mureve historike shtrihet një qytet modern me rrugë, universitete, spitale, institucione, qendra tregtare dhe lagje të reja. Megjithatë, zemra historike e Al-Kudsit vazhdon të ruajë karakterin e saj të veçantë.

Brenda Qytetit të Vjetër dëgjohen gjuhë të ndryshme. Arabishtja dhe hebraishtja ndërthuren me anglishten dhe gjuhët e vizitorëve nga e gjithë bota. Ezani që ngrihet nga minaret, kambanat e kishave dhe lutjet hebraike krijojnë një peizazh fetar dhe kulturor që vështirë se mund të gjendet në një qytet tjetër.

⸻

🌍 Një qytet i shenjtë për tri fetë monoteiste

Jerusalemi zë një vend qendror në kujtesën shpirtërore të tri feve të mëdha monoteiste.

Për myslimanët, Al-Kudsi është qyteti i Mesxhid el-Aksasë, kibla e parë dhe vendi i lidhur me udhëtimin e Israsë dhe Miraxhit të Profetit Muhamed ﷺ.

Kur’ani e përmend Mesxhid el-Aksanë në fillim të sures El-Isra:

“I Lartësuar qoftë Ai që e çoi robin e Tij natën nga Mesxhidi i Shenjtë në Mesxhid el-Aksa, rrethinën e së cilës Ne e kemi bekuar…”

Al-Aksaja është një nga tri xhamitë me status të veçantë në traditën islame, së bashku me Mesxhid el-Haramin në Mekë dhe Mesxhid en-Nebeviun në Medinë.

Për hebrenjtë, Jerusalemi është i lidhur me historinë e tempujve të lashtë dhe me kujtesën fetare dhe kombëtare hebraike. Muri Perëndimor është sot një nga vendet kryesore të lutjes dhe pelegrinazhit në judaizëm.

Për të krishterët, qyteti lidhet me ngjarje qendrore të jetës së Isait a.s. – Jezusit – dhe veçanërisht me vendet që tradita e krishterë i lidh me kryqëzimin dhe ringjalljen e tij. Kisha e Varrit të Shenjtë është një nga qendrat më të rëndësishme të pelegrinazhit të krishterë.

Kjo ndërthurje e jashtëzakonshme fetare e ka bërë Jerusalemin për shekuj një qendër pelegrinazhi dhe adhurimi, por njëkohësisht edhe objekt rivalitetesh dhe konfliktesh.

⸻

🕌 Al-Haram esh-Sherif – zemra islame e Al-Kudsit

Në horizontin e Jerusalemit dominon një hapësirë që për myslimanët ka një domethënie të jashtëzakonshme: Al-Haram esh-Sherif.

Në traditën islame, kur flitet për Mesxhid el-Aksanë, emri lidhet me të gjithë kompleksin e shenjtë, brenda të cilit ndodhen ndërtesa dhe monumente të shumta.

Dy prej strukturave më të njohura janë:

Xhamia Kibli, me kupolën e saj karakteristike, dhe Kubbet es-Sahra – Kupola e Shkëmbit, me kupolën e artë.

Këto janë dy ndërtesa të ndryshme brenda të njëjtit kompleks të shenjtë.

Kubbet es-Sahra u ndërtua gjatë periudhës umajade, nën kalifin Abd el-Melik ibn Mervan, dhe përfundoi rreth viteve 691–692. Ajo konsiderohet një nga monumentet më të hershme madhore të arkitekturës islame që ka mbijetuar deri në ditët tona.

Me kalimin e shekujve, kupola e saj e artë është bërë një nga simbolet më të njohura të Jerusalemit.

Por historia islame e këtij vendi nuk kufizohet vetëm te monumentet e mëdha.

Në kompleks dhe përreth tij gjenden porta, kupola, medrese, shatërvanë, sebile dhe ndërtesa që i përkasin periudhave të ndryshme të historisë islame.

⸻

🏺 Një qytet me rrënjë mijëravjeçare

Gjurmët më të hershme të vendbanimit njerëzor në zonën e Jerusalemit datojnë që nga periudha kalkolitike dhe fillimi i Epokës së Bronzit.

Vendbanimi i hershëm u zhvillua pranë burimit Gihon, i cili ishte jetik për furnizimin e qytetit me ujë.

Emri i qytetit shfaqet në forma shumë të hershme në dokumente të lashta. Forma Urusalim mendohet të ketë origjinë semitike perëndimore.

Gjatë mijëvjeçarëve, qyteti kaloi nën sundimin e popujve dhe perandorive të ndryshme.

Sipas traditës biblike, rreth vitit 1000 p.e.s., Davidi e bëri Jerusalemin qendër të mbretërisë së tij, ndërsa pasardhësi i tij, Sulejmani, lidhet me ndërtimin e Tempullit.

Në shekujt që pasuan, qyteti përjetoi pushtime dhe shkatërrime të shumta.

Në vitet 587–586 p.e.s., Jerusalemi dhe Tempulli u shkatërruan nga forcat e mbretit babilonas Nebukadnetsar II dhe një pjesë e popullsisë u dërgua në mërgim.

Pas pushtimit të Babilonisë nga Kiri i Madh i Persisë, u lejua kthimi i hebrenjve dhe rindërtimi i Tempullit.

⸻

🏛️ Nga periudha helenistike te sundimi romak

Pas fushatave të Aleksandrit të Madh, Jerusalemi hyri në sferën e ndikimit helenistik.

Pas vdekjes së Aleksandrit, rajoni kaloi fillimisht nën Ptolemejtë dhe më pas nën Seleukidët.

Në shekullin II p.e.s., politikat e sundimtarit seleukid Antioku IV Epifan dhe konfliktet rreth Tempullit çuan në revoltën e Makabenjve dhe ngritjen e dinastisë Hasmonease.

Në vitin 63 p.e.s., gjenerali romak Pompeu pushtoi Jerusalemin.

Më vonë, gjatë sundimit të Herodit të Madh, qyteti përjetoi një periudhë zhvillimi të madh urban dhe arkitekturor. Kompleksi i Tempullit u zgjerua në mënyrë monumentale, ndërsa qyteti fitoi pallate, fortifikime dhe ndërtesa të reja.

Në vitin 70 të erës sonë, pas një revolte kundër Romës, Jerusalemi u rrethua dhe u shkatërrua rëndë nga ushtria romake nën komandën e Titit.

Pas një revolte tjetër hebraike në vitet 132–135, perandori Hadrian ndërtoi mbi qytet koloninë romake Aelia Capitolina.

Gjurmë të planifikimit urban romak dhe bizantin kanë mbijetuar në strukturën e Qytetit të Vjetër deri në ditët tona.

⸻

✝️ Jerusalemi bizantin

Me pranimin e krishterimit nga Perandori Konstantin në shekullin IV, Jerusalemi hyri në një periudhë të re.

Pelegrinazhet e krishtera u shtuan dhe në qytet u ndërtuan kisha, manastire dhe bujtina.

Një nga monumentet kryesore të kësaj periudhe ishte kompleksi që më vonë do të njihej si Kisha e Varrit të Shenjtë.

Gjatë periudhës bizantine, Jerusalemi u shndërrua në një nga qendrat më të rëndësishme të pelegrinazhit të krishterë.

Në vitin 614 qyteti u pushtua nga forcat persiane sasanide dhe pësoi shkatërrime të mëdha.

Por vetëm pak dekada më vonë, historia e Jerusalemit do të hynte në një kapitull krejtësisht të ri.

⸻

🗝️ Omer ibn el-Hattabi r.a. dhe fillimi i periudhës islame

Në vitin 638, Jerusalemi kaloi nën sundimin mysliman gjatë kalifatit të Omer ibn el-Hattabit r.a.

Burimet historike e lidhin dorëzimin e qytetit me ardhjen personale të Kalifit Omer në Jerusalem dhe me Patriarkun Sofronius.

Në traditën islame është ruajtur një rrëfim i njohur për udhëtimin e Omerit drejt Jerusalemit.

Sipas këtij rrëfimi, Omeri r.a. udhëtoi i shoqëruar nga një ndihmës dhe gjatë rrugës ata ndanin me radhë kafshën e udhëtimit. Kur iu afruan qytetit, radha për të hipur i kishte ardhur ndihmësit. Pavarësisht këmbënguljes së tij që Kalifi të hipte përpara se të hynin në Jerusalem, Omeri r.a. nuk pranoi të thyente radhën.

Ky rrëfim, pavarësisht varianteve të ndryshme të transmetimit, ka mbetur në kujtesën islame si simbol i thjeshtësisë dhe përulësisë së Omer ibn el-Hattabit r.a.

Sipas historianëve myslimanë, pas hyrjes në qytet, Omeri u kujdes edhe për zonën e kompleksit të shenjtë, e cila kishte nevojë për pastrim dhe sistemim.

Me hyrjen e myslimanëve, Jerusalemi filloi një periudhë të gjatë të historisë së tij nën dinasti të ndryshme islame.

⸻

✨ Umajadët dhe ndërtimi i Kubbet es-Sahrasë

Periudha umajade ishte veçanërisht e rëndësishme për zhvillimin monumental të Al-Haram esh-Sherifit.

Në fund të shekullit VII, Kalifi Abd el-Melik ibn Mervan ndërtoi Kubbet es-Sahranë.

Në fillim të shekullit VIII u zhvillua gjithashtu Xhamia Kibli e Al-Aksasë.

Gërmimet arkeologjike në jug të kompleksit kanë zbuluar edhe mbetje të ndërtesave të mëdha të periudhës umajade, duke treguar rëndësinë që Jerusalemi kishte në këtë periudhë.

Kur qendra e kalifatit kaloi nga Damasku në Bagdad nën Abasidët, rëndësia politike e Jerusalemit u zvogëlua, por rëndësia e tij fetare vazhdoi.

⸻

⚔️ Kryqëzatat dhe pushtimi i vitit 1099

Në fund të shekullit XI, Jerusalemi u bë objektivi kryesor i Kryqëzatës së Parë.

Në vitin 1099, ushtritë kryqtare pushtuan qytetin.

Pas hyrjes së tyre u kryen masakra ndaj banorëve myslimanë dhe hebrenj të Jerusalemit.

Faltoret e mëdha islame të Al-Haram esh-Sherifit u morën nga Kryqtarët dhe iu dhanë funksione të reja.

Myslimanët dhe hebrenjtë u ndaluan të banonin në qytet gjatë një pjese të sundimit kryqtar.

Jerusalemi u bë kryeqyteti i Mbretërisë së Jerusalemit, e cila ekzistoi nga viti 1099 deri në vitin 1187.

⸻

⚔️ Salahuddin Ejjubi dhe rikthimi i Jerusalemit

Në vitin 1187, pas fitores vendimtare kundër Kryqtarëve në Betejën e Hattinit, Salahuddin Ejjubi rimori Jerusalemin.

Me rikthimin e qytetit nën sundimin mysliman, Al-Aksaja iu rikthye funksionit të saj islam.

Historia e qytetit në shekujt pasues mbeti komplekse. Jerusalemi kaloi përkohësisht përsëri nën kontroll të krishterë në periudhat 1229–1239 dhe 1240–1244, përpara se të hynte përsëri në orbitën e sundimit mysliman.

⸻

📚 Jerusalemi mamluk – qyteti i medreseve

Në shekullin XIII, Jerusalemi hyri nën sundimin e Mamlukëve të Egjiptit.

Periudha mamluke la një nga gjurmët më të dukshme në arkitekturën islame të Qytetit të Vjetër.

Mamlukët ndërtuan xhami, medrese, varre monumentale dhe institucione fetare, veçanërisht në zonat pranë Al-Haram esh-Sherifit.

Arkitektura mamluke mund të njihet nga portalet e dekoruara, përdorimi i gurëve me ngjyra të ndryshme dhe zbukurimet e njohura si muqarnas, që ngjasojnë me stalaktite ose struktura hoje mjalti.

Jerusalemi u zhvillua si një qendër e dijes islame, ku medresetë dhe institucionet e vakëfit tërhiqnin dijetarë dhe studentë.

Në këtë periudhë u konsolidua gjithashtu një pjesë e strukturës së lagjeve që njohim sot në Qytetin e Vjetër.

⸻

🕌 Katër shekuj të Jerusalemit osman

Në vitin 1517, Sulltan Selimi I mori kontrollin e Jerusalemit, duke filluar një periudhë osmane që do të zgjaste rreth 400 vjet.

Shekulli XVI ishte një periudhë e rëndësishme zhvillimi urban.

Në kohën e Sulltan Sulejmanit të Madhërishëm, u rindërtuan muret monumentale që rrethojnë edhe sot Qytetin e Vjetër, kryesisht në vitet 1538–1540.

Muret u ngritën mbi themele dhe gjurmë të fortifikimeve të periudhave të mëparshme.

Qyteti i Vjetër mund të arrihet përmes portave të tij historike, ndër të cilat Porta e Damaskut dhe Porta e Jafës janë ndër më të njohurat.

Një tjetër portë, e njohur si Porta e Artë, vazhdon të jetë e mbyllur.

Osmanët zhvilluan gjithashtu sistemet e furnizimit me ujë, ndërtuan dhe mirëmbajtën sebile, krijuan vakëfe, medrese dhe institucione bamirësie.

Megjithatë, pas shekullit XVI, Jerusalemi hyri në një periudhë të gjatë ngadalësimi ekonomik që vazhdoi deri në shekullin XIX.

Gjatë shekullit XIX, përfshirja e fuqive evropiane në çështjet e Jerusalemit u rrit ndjeshëm. Rusia, Franca dhe fuqi të tjera evropiane filluan të ushtronin ndikim nëpërmjet institucioneve dhe bashkësive të krishtera.

Në të njëjtën periudhë, qyteti filloi të zgjerohej përtej mureve historike.

U krijuan lagje të reja dhe struktura urbane moderne, ndërsa emigracioni hebre, veçanërisht nga Evropa Lindore, filloi të ndryshonte gradualisht strukturën demografike të qytetit.

⸻

🚂 Hekurudha dhe fundi i epokës osmane

Një nga zhvillimet më interesante të fundit të shekullit XIX ishte hapja, në vitin 1892, e hekurudhës që lidhte Jafën me Jerusalemin.

Linja kalonte përmes kodrave të Judesë dhe e lidhi qytetin më drejtpërdrejt me bregdetin.

Në vitin 1917, gjatë Luftës së Parë Botërore, forcat britanike nën komandën e gjeneralit Edmund Allenby hynë në Jerusalem pas tërheqjes së forcave osmane.

Kështu përfunduan rreth katër shekuj të sundimit osman.

⸻

🇬🇧 Jerusalemi nën Mandatin Britanik

Nga viti 1917 deri më 1948, Jerusalemi hyri në një periudhë të re nën administrimin britanik.

Gjatë kësaj kohe qyteti u zhvillua me shpejtësi, por tensionet mes popullsisë arabe palestineze dhe lëvizjes sioniste u rritën.

Emigracioni hebre u shtua dhe kundërshtimi arab ndaj projektit sionist u bë gjithnjë e më i fortë.

Në vitet 1920 dhe 1929 shpërthyen përplasje të dhunshme.

Në vitin 1936 filloi Revolta e Madhe Arabe kundër administrimit britanik dhe politikave të lidhura me emigracionin sionist.

Pas Luftës së Dytë Botërore, dhuna u përshkallëzua përsëri. Organizata të armatosura sioniste zhvilluan sulme kundër administratës britanike, përfshirë bombardimin e një pjese të Hotel King David në vitin 1946, ku ndodheshin zyra të administratës britanike.

⸻

🌍 Ndarja e Jerusalemit

Në vitin 1947, Kombet e Bashkuara propozuan ndarjen e Palestinës dhe parashikuan që Jerusalemi dhe zona përreth tij të bëheshin një corpus separatum, pra një entitet i veçantë ndërkombëtar.

Plani nuk u zbatua.

Pas luftës së vitit 1948, Jerusalemi u nda.

Pjesa perëndimore mbeti nën kontrollin izraelit, ndërsa Jerusalemi Lindor dhe Qyteti i Vjetër kaluan nën kontrollin jordanez.

Në vitin 1949, Izraeli shpalli Jerusalemin kryeqytetin e tij, por statusi i qytetit vazhdoi të ishte objekt mosmarrëveshjeje ndërkombëtare.

Qyteti mbeti i ndarë deri në vitin 1967.

⸻

⚖️ Jerusalemi pas vitit 1967

Gjatë Luftës Gjashtëditore të vitit 1967, Izraeli pushtoi Jerusalemin Lindor, së bashku me pjesën tjetër të Bregut Perëndimor.

Më pas, Izraeli zgjeroi kufijtë administrativë të Jerusalemit dhe shtriu juridiksionin e tij mbi Jerusalemin Lindor.

Në vitin 1980, Izraeli miratoi një ligj që e shpallte Jerusalemin e bashkuar kryeqytetin e tij.

Ky status nuk është njohur gjerësisht nga bashkësia ndërkombëtare dhe çështja e Jerusalemit vazhdon të mbetet një nga pikat qendrore të konfliktit izraelito-palestinez.

Palestinezët e konsiderojnë Jerusalemin Lindor si kryeqytetin e shtetit të tyre të ardhshëm.

Për myslimanët, një çështje me rëndësi të veçantë mbetet statusi dhe administrimi i Al-Haram esh-Sherifit, ku ndodhen Al-Aksaja dhe Kubbet es-Sahra. Vakëfi islam vazhdon të luajë një rol qendror në administrimin fetar të kompleksit.

⸻

🏛️ Arkitektura – historia e Al-Kudsit e shkruar në gur

Një nga karakteristikat më të jashtëzakonshme të Jerusalemit është bashkëjetesa e arkitekturës së periudhave të ndryshme.

Në një shëtitje të vetme mund të kalosh pranë gjurmëve romake dhe bizantine, ndërtesave të periudhës së Kryqëzatave, monumenteve umajade, strukturave ejubide, medreseve mamluke dhe mureve osmane.

Në pjesën qendrore të Qytetit të Vjetër ruhen gjithashtu gjurmë të Cardo-s romako-bizantine, rrugës kryesore që dikur përshkonte qytetin.

Kështjella pranë Portës së Jafës, e njohur sot edhe përmes emrit Kulla e Davidit, përmban elemente nga periudha të ndryshme historike, përfshirë periudhat hasmonease, herodiane, kryqtare, mamluke dhe osmane.

Kjo ndërthurje e bën Jerusalemin një qytet ku arkitektura nuk i përket një epoke të vetme.

Ajo është një palimpsest – një histori e shkruar dhe rishkruar vazhdimisht mbi të njëjtin gur.

⸻

🏺 Arkeologjia – çfarë fshihet nën qytet?

Gërmimet moderne arkeologjike në Jerusalem filluan kryesisht në shekullin XIX.

Në shekullin XX dhe XXI janë zhvilluar gërmime të shumta në dhe përreth Qytetit të Vjetër.

Janë zbuluar mbetje të periudhave të ndryshme, përfshirë struktura të lashta, rrugë romake dhe bizantine, ndërtesa të periudhës umajade, fortifikime, struktura kryqtare dhe ejubide.

Në zonën në jug të Al-Haram esh-Sherifit janë zbuluar mbetje të ndërtesave monumentale të periudhës umajade.

Gërmimet arkeologjike në Jerusalem, megjithatë, nuk janë vetëm çështje shkencore. Për shkak të ndjeshmërisë së jashtëzakonshme fetare dhe politike të qytetit, disa projekte arkeologjike kanë shkaktuar debate dhe tensione, veçanërisht kur lidhen me zonën pranë Al-Haram esh-Sherifit.

⸻

👥 Një qytet me komunitete të ndryshme

Jerusalemi ka qenë për shekuj shtëpi e komuniteteve të ndryshme fetare dhe etnike.

Sot, dy grupet kryesore demografike dhe politike janë palestinezët arabë dhe hebrenjtë izraelitë.

Shumica dërrmuese e palestinezëve të Jerusalemit janë myslimanë, ndërsa ekziston gjithashtu një komunitet i krishterë arab me rrënjë të lashta në qytet.

Popullsia hebraike është shumë e larmishme dhe përfshin komunitete me prejardhje nga Evropa, Lindja e Mesme, Afrika e Veriut dhe rajone të tjera.

Brenda Qytetit të Vjetër dallohen tradicionalisht Lagjja Myslimane, Lagjja e Krishterë, Lagjja Armene dhe Lagjja Hebraike.

Megjithatë, këto ndarje nuk e tregojnë të gjithë kompleksitetin historik dhe demografik të qytetit.

⸻

📚 Jerusalemi si qendër e dijes dhe kulturës

Përtej vendeve të shenjta, Jerusalemi ka qenë gjithmonë një qytet i dijes.

Tradita islame e qytetit ruhet përmes xhamive, medreseve, bibliotekave, vakëfeve dhe koleksioneve të dorëshkrimeve.

Në qytet ndodhen gjithashtu institucione moderne të arsimit dhe kërkimit, përfshirë universitete, biblioteka dhe muze.

Brenda Al-Haram esh-Sherifit ndodhet edhe Muzeu Islam, ku ruhen objekte të lidhura me trashëgiminë islame.

Koleksionet historike të dorëshkrimeve arabe dhe islame janë një tjetër pjesë e rëndësishme e kujtesës intelektuale të Al-Kudsit.

⸻

🌿 Al-Kudsi – një qytet që duhet lexuar shtresë pas shtrese

Ndoshta nuk ka mënyrë më të mirë për ta kuptuar Jerusalemin sesa ta lexosh si një libër të hapur.

Të lexosh Al-Aksanë përmes Israsë dhe kiblës së parë.

Të lexosh Kubbet es-Sahranë përmes artit dhe arkitekturës umajade.

Të lexosh hyrjen e Omer ibn el-Hattabit r.a. si fillimin e një kapitulli të ri të historisë së qytetit.

Të lexosh Salahuddin Ejjubin përmes rikthimit të qytetit pas Kryqëzatave.

Të lexosh rrugicat përmes medreseve mamluke.

Të lexosh muret dhe sebilet përmes katër shekujve të trashëgimisë osmane.

Të lexosh bibliotekat përmes dorëshkrimeve që kanë mbijetuar ndër shekuj.

Dhe të lexosh historinë moderne për të kuptuar pse ky qytet vazhdon edhe sot të jetë në zemër të një prej çështjeve më të ndërlikuara politike të botës.

Sepse Al-Kudsi nuk është vetëm një qytet i së kaluarës.

Për myslimanët, ai mbetet qyteti i Mesxhid el-Aksasë, kibla e parë dhe toka e lidhur me historinë e profetëve.

Një qytet ku mijëra vite histori qëndrojnë mbi njëra-tjetrën.

Një qytet ku një mur, një portë, një medrese, një kupolë apo një dorëshkrim mund të tregojë historinë e një epoke të tërë.

Një qytet që ka parë perandori të lindin dhe të zhduken.

Por që vazhdon të mbetet aty.

Al-Kudsi.

Qyteti i Mesxhid el-Aksasë.

Një nga ndalesat më të rëndësishme të udhëtimit tonë nëpër “Qytetet Islame”.

Bota Islame
Qytetet Islame – Një udhëtim në historinë, qytetërimin, dijen dhe trashëgiminë islame.